चालीसा
शिव चालीसा Śiva Cālīsā
शिव चालीसा भगवान् शिवलाई समर्पित एक चालीस छन्दको भक्ति-काव्य हो, जुन मध्यकालीन अवधी हिन्दीको चौपाई-दोहा शैलीमा रचिएको छ — त्यही शैली जो रामचरितमानस र हनुमान चालीसामा पनि प्रयोग भएको छ। सुरु र अन्तमा
1
जय गणेश गिरिजा सुवन, मंगल मूल सुजान।
कहत अयोध्यादास तुम, देहु अभय वरदान॥
कहत अयोध्यादास तुम, देहु अभय वरदान॥
जय गणेश, गिरिजाका पुत्र, जो मङ्गलको मूल र बुद्धिमान् हुनुहुन्छ। अयोध्यादास बिन्ती गर्छन् — हे प्रभु, हामीलाई अभय र वरदान दिनुहोस्।
2
जय गिरिजापति दीन दयाला।
सदा करत संतन प्रतिपाला॥
सदा करत संतन प्रतिपाला॥
हे गिरिजापति, दीनमा दयालु, सदा भक्तहरूको पालन-पोषण गर्ने — तपाईंको जय होस्।
3
भाल चंद्रमा सोहत नीके।
कानन कुंडल नागफनी के॥
कानन कुंडल नागफनी के॥
तपाईंको ललाटमा चन्द्रमा अत्यन्त सुन्दर शोभा दिन्छ, कानमा नागफणीका कुण्डल सुशोभित छन्।
4
अंग गौर शिर गंग बहाये।
मुंडमाल तन छार लगाये॥
मुंडमाल तन छार लगाये॥
तपाईंको शरीर गोरो छ, जटाबाट गङ्गा बगिरहेकी छिन्, मुण्डमाला धारण गरी शरीरमा भस्म लगाउनुभएको छ।
5
वस्त्र खाल बाघांबर सोहे।
छवि को देखि नाग मन मोहे॥
छवि को देखि नाग मन मोहे॥
बाघको छालाको वस्त्र धारण गरी सुशोभित हुनुहुन्छ, तपाईंको छवि देखेर नागहरूको मन पनि मोहित हुन्छ।
6
मैना मातु की हवे दुलारी।
बाम अंग सोहत छवि न्यारी॥
बाम अंग सोहत छवि न्यारी॥
मैना मातकी प्यारी पार्वती तपाईंको वाम अंगमा सुशोभित हुनुहुन्छ, उहाँको छवि अतुलनीय छ।
7
कर त्रिशूल सोहत छवि भारी।
करत सदा शत्रुन क्षयकारी॥
करत सदा शत्रुन क्षयकारी॥
हातमा त्रिशूलको छवि अत्यन्त भव्य छ, जुन सदा शत्रुहरूको नाश गर्छ।
8
नंदि गणेश सोहे तेहि ठाऊ।
बरगद बाम भृंगी नृत्यधाऊ॥
बरगद बाम भृंगी नृत्यधाऊ॥
त्यस पवित्र ठाउँमा नन्दि र गणेश सुशोभित छन्, बाँयातिर वटवृक्षको छेउमा भृंगी तीव्र गतिमा नृत्य गर्छन्।
9
भूत प्रेत पिशाच निवासी।
करहिं सेव सब हर के दासी॥
करहिं सेव सब हर के दासी॥
भूत, प्रेत र पिशाच जो शिवसँग निवास गर्छन्, सबैले उनको सेवामा दासको रूपमा लागिरहन्छन्।
10
शिव शंकर परमेश्वर भारी।
सुर नर मुनि करहिं जयकारी॥
सुर नर मुनि करहिं जयकारी॥
शिव शंकर परमेश्वर महान् हुनुहुन्छ, देव, मानिस र मुनि सबैले उनको जयकार गर्छन्।
11
जटाधारी गंग बहाई।
तीनों लोकन के दुख नसाई॥
तीनों लोकन के दुख नसाई॥
जटाधारी शिवको जटाबाट गङ्गा प्रवाहित हुन्छिन्, उनी तिनै लोकका दुःख नष्ट गर्नुहुन्छ।
12
दक्ष यज्ञ बिन बुलाए आई।
सती ने देह अग्नि में जाई॥
सती ने देह अग्नि में जाई॥
सती बिना बोलाइए दक्षको यज्ञमा आइन्, र शिवको अपमान भएपछि उनले अग्निमा आफ्नो देह अर्पण गरिन्।
13
शिव तब गए वन तपस्या लाई।
जग से लिए मन वैराग रुखाई॥
जग से लिए मन वैराग रुखाई॥
त्यसपछि शिव वनमा तपस्या गर्न गए, मनमा संसारबाट वैराग्य लिएर।
14
उमा जन्म लिय शिव हित धाई।
पर्वत पुत्री भई मनभाई॥
पर्वत पुत्री भई मनभाई॥
उमाले शिवको खातिर जन्म लिएर दौडिइन्, पर्वतराजकी प्यारी पुत्री बनिन्।
15
कठिन तप करि शिव मन भाया।
पारवती ने वर निज पाया॥
पारवती ने वर निज पाया॥
कठिन तपस्या गरेर शिवलाई प्रसन्न पारी र पार्वतीले आफ्नो इच्छित वर पाइन्।
16
शिव गौरी विवाह रचाए।
देवन सुर मिलि मंगल गाए॥
देवन सुर मिलि मंगल गाए॥
शिव र गौरीको विवाह रचाइयो, देव र सुरहरूले मिलेर मङ्गलगान गाए।
17
गणेश कार्तिकेय जन्म भए।
देवन को अति हर्ष दए॥
देवन को अति हर्ष दए॥
गणेश र कार्तिकेयको जन्म भयो, शिवका यी दुवै पुत्रले देवताहरूलाई अत्यन्त हर्षित गरे।
18
सागर मंथन में विष जाई।
देवन तब अरदास लगाई॥
देवन तब अरदास लगाई॥
समुद्र मन्थनमा विष प्रकट भयो, त्यसपछि देवताहरूले शिवसँग अरदास लगाए।
19
शिव दयाल विष पीया धारी।
रखि लिया जग के हितकारी॥
रखि लिया जग के हितकारी॥
दयालु शिवले विष पिएर कण्ठमा धारण गर्नुभयो, जगत्का हितकारीका रूपमा रक्षा गर्नुभयो।
20
नीलकंठ नाम तब पाए।
जगत के संकट दूर भगाए॥
जगत के संकट दूर भगाए॥
तब नीलकण्ठ नाम पाए, जगत्का संकट टाढा भगाए।
21
त्रिपुरासुर महा दुराचारी।
हर ने बाण एक में संहारी॥
हर ने बाण एक में संहारी॥
महा दुराचारी त्रिपुरासुरलाई शिवले एकै बाणले संहार गर्नुभयो।
22
देवन तब आनंद मनाया।
शिव की जय जय जग में गाया॥
शिव की जय जय जग में गाया॥
त्यसपछि देवताहरूले आनन्द मनाए, जगत्मा शिवको जय-जयकार भयो।
23
जलंधर असुर जब उठ धाया।
शिव से युद्ध मान ले आया॥
शिव से युद्ध मान ले आया॥
जब जलन्धर असुर उठेर दौड्यो, शिवसँग युद्ध गर्ने अहङ्कार लिएर आयो।
24
शिव ने किया जलंधर नाशा।
भक्त हर्षित भई मन आशा॥
भक्त हर्षित भई मन आशा॥
शिवले जलन्धरको नाश गर्नुभयो, भक्तहरू हर्षित भए र उनका मनोकामनाहरू पूरा भए।
25
कैलाश पर शिव नित्य विराजे।
भक्तन के मन में आनंद छाजे॥
भक्तन के मन में आनंद छाजे॥
कैलासमा शिव नित्य विराजमान हुनुहुन्छ, भक्तहरूको मनमा आनन्द छाउँछ।
26
द्वादश ज्योतिर्लिंग जग में बाजे।
सोमनाथ आदि सबसे राजे॥
सोमनाथ आदि सबसे राजे॥
बाह्र ज्योतिर्लिङ्ग जगत्मा विख्यात छन्, सोमनाथ आदि सबभन्दा पहिले राज्य गर्छन्।
27
मल्लिकार्जुन भीमशंकर साजे।
त्र्यंबकेश्वर नागेश्वर राजे॥
त्र्यंबकेश्वर नागेश्वर राजे॥
मल्लिकार्जुन र भीमशंकर सुशोभित छन्, त्र्यम्बकेश्वर र नागेश्वर राज गर्छन्।
28
केदारनाथ वैद्यनाथ धामा।
घुश्मेश्वर शिव पूरन कामा॥
घुश्मेश्वर शिव पूरन कामा॥
केदारनाथ, वैद्यनाथ धाम र घुश्मेश्वर — यी पवित्र स्थानमा शिव सबैको कामना पूर्ण गर्नुहुन्छ।
29
ओंकार महाकाल रामेशा।
अमरेश्वर हर भव के क्लेशा॥
अमरेश्वर हर भव के क्लेशा॥
ओङ्कारेश्वर, महाकालेश्वर, रामेश्वर, अमरेश्वर — यी सबै शिवका रूप हुन् जो संसारी क्लेश हर्छन्।
30
काशी पावन तीरथ भारी।
मुक्ति देत हर भव दुखहारी॥
मुक्ति देत हर भव दुखहारी॥
काशी महान पवित्र तीर्थस्थल हो, जहाँ शिवले संसारी दुःख हरेर मुक्ति दिनुहुन्छ।
31
जो ध्यावत शिव चित लाई।
पावत सुख संपत मनभाई॥
पावत सुख संपत मनभाई॥
जसले शिवको ध्यान मन लगाएर गर्छ, उसले मनपरेको सुख-सम्पत्ति पाउँछ।
32
भक्त जनन हर देत रिद्धि।
शिव सेवन से बाढ़त सिद्धि॥
शिव सेवन से बाढ़त सिद्धि॥
भक्तहरूलाई शिव ऋद्धि दिनुहुन्छ, शिवको सेवाले सिद्धि बढ्दछ।
33
पुत्र धन यश सब कुछ पाई।
शिव की महिमा जग में छाई॥
शिव की महिमा जग में छाई॥
पुत्र, धन, यश — सबै कुरा पाइन्छ, जगत्मा शिवको महिमा छाइरहन्छ।
34
मनोकामना शिव पूरि करहीं।
जो संकट में उनको सिमरहीं॥
जो संकट में उनको सिमरहीं॥
शिवले मनोकामना पूर्ण गर्नुहुन्छ जो संकटमा उनको स्मरण गर्छन्।
35
दुःख रोग भय शिव नसावत।
भक्त के मन में आनंद लावत॥
भक्त के मन में आनंद लावत॥
दुःख, रोग र भय शिव नष्ट गर्नुहुन्छ, भक्तको मनमा आनन्द ल्याउनुहुन्छ।
36
जन्म जन्म के पाप हरेता।
शिव की कृपा से मोक्ष देता॥
शिव की कृपा से मोक्ष देता॥
जन्म-जन्मान्तरका पापहरू हर्नुहुने शिव आफ्नो कृपाले मोक्ष दिनुहुन्छ।
37
अंत शिवपुर धाम पठावत।
अटल भक्त को मुक्ति दिलावत॥
अटल भक्त को मुक्ति दिलावत॥
अन्तमा शिवपुर धाम पठाउनुहुन्छ, अटल भक्तलाई मुक्ति दिलाउनुहुन्छ।
38
जब जग त्राहि त्राहि कर भारी।
तब शिव आवत भक्त-हितकारी॥
तब शिव आवत भक्त-हितकारी॥
जब जगत्मा ठूलो हाहाकार मच्छ, तब शिव भक्त-हितकारी बनेर आउनुहुन्छ।
39
शिव की कृपा से भव भय नासे।
जग में सुख संपत गुण पासे॥
जग में सुख संपत गुण पासे॥
शिवको कृपाले संसारी भय नष्ट हुन्छ, जगत्मा सुख, सम्पत्ति र गुण प्राप्त हुन्छ।
40
जो यह चालीसा नित गावत।
ताको शिव सब मनमाँगत पावत॥
ताको शिव सब मनमाँगत पावत॥
जसले यो चालीसा नित्य गाउँछ, उसलाई शिवले सबै मनमाँगेको दिनुहुन्छ।
41
कहत अयोध्यादास यह वाणी।
शिव चालीसा पावन खानी॥
शिव चालीसा पावन खानी॥
अयोध्यादास यो वाणी भन्छन् — शिव चालीसा पावनताको खानी हो।
42
नित नेम उठि प्रातही, पाठ करो चालीस।
तुम मेरी मनोकामना, पूर्ण करो जगदीश॥
तुम मेरी मनोकामना, पूर्ण करो जगदीश॥
प्रतिदिन नियम पालेर बिहान उठेर चालीसाको पाठ गर्नुहोस्। हे जगदीश, मेरो मनोकामना पूर्ण गर्नुहोस्।