चालीसा

दुर्गा चालीसा Durgā Cālīsā

दुर्गा चालीसा माँ दुर्गाको भक्तिमा रचित चालीस चौपाईहरूको अमृत-वाणी हो। यसले महाशक्तिका अनन्त स्वरूप — महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती — र नवदुर्गाका नौ रूपहरूको वन्दना गर्छ। नेपालमा दशैं (विजयदशमी)

42 श्लोक · 10 मिनट पाठ · शाक्त
1
जय जगजननी जय दुर्गे माँ करो कृपा विस्तार ।
चालीसा यह भक्त रचे करो भव से उद्धार ॥
जय जगजननी! जय दुर्गे माँ — कृपा विस्तार गर्नुहोस्! यो चालीसा भक्तले रचेका छन् — भव-सागरबाट उद्धार गर्नुहोस्।
2
जय जय दुर्गा देवी माता ।
तेरो यश है जगत में ख्याता ॥
नाम तेरो जो जन नित गावे ।
संकट से वह पार पावे ॥
जय जय दुर्गा देवी माता — तपाईंको यश जगत्मा प्रसिद्ध छ। जो भक्त नित्य तपाईंको नाम गाउँछ, ऊ संकटबाट पार हुन्छ।
3
तेरो रूप निराला सोहे ।
तीनों लोक जन मन मोहे ॥
गौर वदन शुभ कमल नयन ।
जग-जननी तुम पाप-क्षयन ॥
तपाईंको रूप अनौठो शोभित छ — तीनै लोककी मानिसहरूको मन मोहिएको छ। गोरो मुख, शुभ कमल आँखा, जगजननी तपाईं पापको हर्त्री हुनुहुन्छ।
4
तेरे हाथ अस्त्र अनेका ।
त्रिशूल खड्ग चक्र विवेका ॥
अष्टभुजा शक्ति की खान ।
महादेवी तू महाप्रधान ॥
तपाईंका हातमा अनेक अस्त्रहरू छन् — त्रिशूल, खड्ग र चक्र। अष्टभुजी, शक्तिको खान, महादेवी तपाईं नै महाप्रधान हुनुहुन्छ।
5
सिंह वाहन तेरो शोभित ।
शत्रु देखि मन अति क्षोभित ॥
दुर्गा नाम सुन काँपत पापी ।
तेरो शासन जगत व्यापी ॥
सिंहवाहना शोभायमान छिन् — शत्रु देखेर मन क्षुब्ध हुन्छ। दुर्गा नाम सुन्दा पापी काँप्छन् — तपाईंको शासन जगत्भर व्यापी छ।
6
त्रिनेत्री तू भवानी माता ।
तेरी दृष्टि भाग्य विधाता ॥
एक दृष्टि से बिगड़े काम ।
दूजी दृष्टि से मिले आराम ॥
त्रिनेत्री भवानी माता — तपाईंको दृष्टि भाग्य-विधाता हो। एक दृष्टिले काम बिग्रन्छ, अर्को दृष्टिले आराम मिल्छ।
7
नव-दुर्गा के नौ स्वरूप ।
सब में तेरे दिव्य अनूप ॥
शैलपुत्री ब्रह्मचारिणी ।
चन्द्रघण्टा शुभ प्राणधारिणी ॥
नवदुर्गाका नौ स्वरूपहरूमा — तपाईंका दिव्य र अनुपम रूप विराजमान छन्: शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा — शुभ प्राणधारिणी।
8
कूष्माण्डा स्कन्दमाता ।
कात्यायनी कालरात्रि माता ॥
महागौरी सिद्धिदात्री ।
नव रूपन की तू विधात्री ॥
कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी, सिद्धिदात्री — नौ रूपहरूकी विधात्री तपाईं नै हुनुहुन्छ।
9
देवन ने मिलि तेज समाना ।
एक महाशक्ति अति महाना ॥
सिंह पर चढ़ि असुर संहारे ।
देवन के संकट सब टारे ॥
देवताहरूले आ-आफ्नो तेज एकत्र गरी एक महान् महाशक्तिको आविर्भाव गरे। सिंहमाथि चढी उनले असुरहरूको संहार गरिन् र देवताहरूका सबै संकट हटाइदिइन्।
10
महिषासुर अति दुष्ट अभिमानी ।
त्रिभुवन व्यापी उसकी मनमानी ॥
देवी ने रण माँहि पछारा ।
त्रिशूल मारि उसे संहारा ॥
महिषासुर अत्यन्त दुष्ट र अहंकारी थियो; उसको अत्याचार तीनै लोकमा फैलिएको थियो। देवीले रणभूमिमा उसलाई पछारी त्रिशूलले वध गरिन्।
11
महिषासुर-वध करि माता ।
देवन की मिटी विपत्ति त्राता ॥
सुर-गण तब आनन्द मनाये ।
जय जय जय के नाद उठाये ॥
हे माता, हे रक्षक! महिषासुरको वध गरेर तपाईंले देवताहरूको विपत्ति मेटाइदिनुभयो। तब देवगण हर्षित भए र 'जय जय जय' को उच्चनादले दिशाहरू गुञ्जायमान भए।
12
शुम्भ-निशुम्भ दो दानव भारी ।
इन्द्र लोक पर किया अधिकारी ॥
देवन ने फिर तुमको ध्याया ।
कात्यायन आश्रम में आया ॥
शुम्भ र निशुम्भ — दुई महाबली राक्षसहरूले इन्द्रलोकमाथि अधिकार जमाए। तब देवताहरूले पुनः तपाईंको ध्यान गरे र तपाईं कात्यायन ऋषिको आश्रममा प्रकट हुनुभयो।
13
धूम्रलोचन चण्ड-मुण्ड आये ।
देवी सम्मुख मरण पाये ॥
चण्डिका रूप धरा माता ।
कटी दोनों की गर्व-त्राता ॥
धूम्रलोचन र त्यसपछि चण्ड-मुण्ड सामने आए र देवीको सामुन्नेमा मृत्युवरण गरे। माताले चण्डिकाको रूप धारण गरी ती दुवैको अहंकार चूर पारिदिइन्।
14
रक्तबीज असुर अति दानी ।
रक्त गिरे उससे बन जानी ॥
काली रूप धरा महाकाली ।
रक्त पिया मुख फैला काली ॥
रक्तबीज राक्षसलाई भयानक वरदान थियो — उसको रगतको हरेक थोपाबाट नयाँ असुर जन्मिन्थ्यो। देवीले महाकालीको रूप धारण गरी आफ्नो विशाल मुखले सम्पूर्ण रगत पिइदिइन्।
15
शुम्भ मारा रण में माता ।
निशुम्भ भी मुआ जग-त्राता ॥
देव-लोक फिर निर्भय सारे ।
स्वर्गाधिपति बने इन्द्र प्यारे ॥
हे माता, हे जगत-रक्षक! रणमा शुम्भ मारियो र निशुम्भ पनि मृत्युवरण गर्‍यो। सम्पूर्ण देवलोक पुनः निर्भय भयो र प्रिय इन्द्र स्वर्गका अधिपति बने।
16
भक्त पुकारे जब जब माता ।
तुम आई हो बन जग-त्राता ॥
सती उमा पार्वती भवानी ।
तुम ही एक रूप अनुमानी ॥
जब-जब भक्तहरूले पुकारे, हे माता, तपाईं जगत-रक्षकका रूपमा आउनुभयो। सती, उमा, पार्वती, भवानी — यी सबै तपाईंकै एक स्वरूप हुन्, जुन ज्ञानद्वारा बुझिन्छ।
17
शैल-पुत्री वृषभ पर आई ।
चन्द्र-मुकुट मस्तक सोहाई ॥
ब्रह्मचारिणी जप-माला धारी ।
तप की देवी जन-हितकारी ॥
शैलपुत्री वृषभमाथि चढेर आउनुहुन्छ, उहाँको मस्तकमा चन्द्र-मुकुट सुशोभित छ। ब्रह्मचारिणी जपमाला धारण गर्नुहुन्छ — तपस्याकी देवी, जो सम्पूर्ण जनताको हितकारिणी हुनुहुन्छ।
18
चन्द्रघण्टा घण्टा बजाती ।
असुरन को भय अति दिखाती ॥
कूष्माण्डा अष्टभुजाधारी ।
सूर्य-मण्डल में विहारी ॥
चन्द्रघण्टा आफ्नो घण्टी बजाउनुहुन्छ र असुरहरूलाई भय देखाउनुहुन्छ। कूष्माण्डा आठ भुजाधारिणी हुनुहुन्छ र सूर्यमण्डलभित्र विचरण गर्नुहुन्छ।
19
स्कन्दमाता कार्तिक की माता ।
कमल-आसन शोभित भ्राता ॥
कात्यायनी रण-रंग रंगीली ।
शत्रु-दमन में सदा अखेली ॥
स्कन्दमाता कार्तिकेयकी आमा हुनुहुन्छ, उहाँको कमल-आसन सुशोभित छ। कात्यायनी रणको रंगमा रंगिनुहुन्छ — शत्रुदमनमा सदा अतुलनीय हुनुहुन्छ।
20
कालरात्रि घोर रूप धारी ।
काल भी डरे जिसकी भारी ॥
महागौरी श्वेत वस्त्र पहने ।
सिद्धि-दात्री भक्त मन-गहने ॥
कालरात्रिको भयंकर रूप यस्तो छ कि मृत्यु पनि उनीसँग डराउँछ। महागौरी सेतो वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ र सिद्धिदात्री भक्तहरूको मनका आभूषण हुनुहुन्छ।
21
नव-दुर्गा नव-दिन की पूजा ।
नवरात्रि में होती दूजा ॥
जो करे व्रत नियम से माता ।
पाए सुख-धन-मान विधाता ॥
नवरात्रिका नौ दिनमा नवदुर्गाकी पूजा हुन्छ, प्रत्येक दिन अलग। हे माता, हे विधाता! जसले नियमपूर्वक व्रत गर्छ, उसले सुख, धन र मान पाउँछ।
22
दुर्गा सप्तशती जो पढ़े भाई ।
दूर होय विपत्ति सब माई ॥
श्रद्धा-भक्ति से करे पाठ जो ।
पाए मनोवाँछित फल नित हो ॥
हे माई! जसले दुर्गा सप्तशतीको पाठ गर्छ, उसका सबै विपत्ति हट्छन्। जसले श्रद्धा-भक्तिसहित पाठ गर्छ, उसले प्रतिदिन मनोवाञ्छित फल पाउँछ।
23
विन्ध्य-वासिनी विन्ध्य-निवासी ।
काशी में बिराजे काशी-वासी ॥
ज्वाला देवी माँ ज्वाला माँ ।
सती-पीठ पर विराजी रमा ॥
विन्ध्याचलमा विन्ध्यवासिनीका रूपमा निवास गर्नुहुन्छ, काशीमा काशीकी अधिष्ठात्री देवीका रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ। ज्वाला देवीका रूपमा सती-पीठमा विराजमान हुनुहुन्छ।
24
वैष्णो-देवी पर्वत-रानी ।
त्रिकुटा-वासिनी गुण-खानी ॥
कामाख्या कामरूप-विहारी ।
तारा-देवी तारण-हारी ॥
वैष्णो देवी पर्वतकी रानी हुनुहुन्छ, त्रिकुटा पर्वतमा निवास गर्नुहुन्छ — गुणहरूकी खानी। कामाख्या कामरूपमा विचरण गर्नुहुन्छ र तारा देवी भवसागर तर्नेहरूलाई पार लगाउने हुनुहुन्छ।
25
चामुण्डा चण्डी रूप धारी ।
करती पापी-दल संहारी ॥
भैरवी भीम शब्द करती ।
त्रिभुवन-त्रास-दायिनी फिरती ॥
चामुण्डा चण्डीको रूप धारण गरी पापीहरूको दलको संहार गर्नुहुन्छ। भैरवी भयंकर ध्वनि गर्नुहुन्छ र तीनै लोकमा भय फैलाउँदै विचरण गर्नुहुन्छ।
26
अन्नपूर्णा अन्न-दात्री माँ ।
भोजन दे सबको दाता माँ ॥
लक्ष्मी धन-सम्पदा की दाती ।
सरस्वती विद्या-ज्ञान जगाती ॥
अन्नपूर्णा, हे माता, अन्नदात्री हुनुहुन्छ — सबैलाई भोजन दिने महादाता माता। लक्ष्मी धन-सम्पत्ति प्रदान गर्नुहुन्छ र सरस्वती विद्या र ज्ञान जगाउनुहुन्छ।
27
तुम ही आदि-शक्ति संसारी ।
तुम ही माया जग-विस्तारी ॥
प्रकृति तुम ही पुरुष के संगे ।
सृष्टि चले तुम्हारे ढंगे ॥
तपाईं नै संसारकी आदिशक्ति हुनुहुन्छ; तपाईं नै जगत् विस्तार गर्ने माया हुनुहुन्छ। पुरुषसँगै प्रकृति पनि तपाईं नै हुनुहुन्छ — सृष्टि तपाईंकै विधिबाट चल्छ।
28
ब्रह्मा विष्णु महेश तुम्हारे ।
त्रिगुण-मूल तुम ही प्यारे ॥
सृष्टि पालन संहार सब तेरा ।
जीव-जगत में तेरा डेरा ॥
ब्रह्मा, विष्णु र महेश सबै तपाईंका अधीनमा छन्; हे प्रिय, तपाईं नै त्रिगुणहरूको मूल हुनुहुन्छ। सृष्टि, पालन र संहार सबै तपाईंकै हो — जीव र जगत्मा तपाईंकै निवास छ।
29
जो कोई तुमको ध्यान लगाये ।
मनवाँछित सब सुख-फल पाये ॥
बीमार हो तो जल्दी नीका ।
जो दुखिया पाए सुख नीका ॥
जसले तपाईंमा ध्यान लगाउँछ, उसले मनोवाञ्छित सबै सुख-फल पाउँछ। रोगी चाँडै निको हुन्छ र दुःखीले सुख पाउँछ।
30
अन्धे को माँ आँखें देती ।
निर्धन को धन-माला देती ॥
निःसन्तान को पुत्र मिलाती ।
सब की मनोकामना पूरी होती ॥
हे माता! तपाईं अन्धोलाई आँखा दिनुहुन्छ र गरिबलाई धन-माला प्रदान गर्नुहुन्छ। निःसन्तानलाई पुत्र दिलाउनुहुन्छ र सबैको मनोकामना पूरा हुन्छ।
31
जो शरण में तेरी आता ।
उसको कोई दुःख न सताता ॥
दास की लाज रखो माता ।
तुम हो सर्वस्व सुख-दाता ॥
जसले तपाईंको शरण लिन्छ, उसलाई कुनै दुःखले सताउँदैन। हे माता, आफ्ना दासको लाज राख्नुहोस् — तपाईं नै सर्वस्व र सुखदाता हुनुहुन्छ।
32
जय अम्बे जय जगदम्बे माता ।
तेरा यश सब जग में विख्याता ॥
भक्त पुकारें जब-जब माई ।
दौड़ी आई तुमने सहाई ॥
जय अम्बे! जय जगदम्बे माता! तपाईंको यश सम्पूर्ण जगत्मा विख्यात छ। हे माई! जब-जब भक्तहरूले पुकारे, तपाईं दौडेर आउनुभयो र सहायता गर्नुभयो।
33
शत्रु मारो शत्रु भगाओ ।
भक्त के मन में शान्ति बसाओ ॥
माँगे सो पाएँ तेरे द्वारे ।
कोई न जाए रीते तुम्हारे ॥
शत्रुलाई मार, शत्रुलाई भगाइदे र भक्तको मनमा शान्ति बसाइदे। तपाईंको द्वारमा जे माग्यो, त्यही पाइन्छ — तपाईंकहाँबाट कोही रित्तो फर्कँदैन।
34
रोग-शोक दूर कर माई ।
माता तेरी बड़ी कमाई ॥
संकट-हरणी सुख-दायिनी ।
भव-सागर की नौका-नायिनी ॥
हे माई! रोग र शोक दूर गर — माता, तपाईंको कृपाभण्डार महान् छ। तपाईं संकट हटाउने, सुख दिने र भवसागर पार गराउने नायिका हुनुहुन्छ।
35
पाप-ताप सब दूर भगाओ ।
मुक्ति-पद हमको दिलाओ ॥
जनम-मरण के फेर मिटाओ ।
निज-चरणों की भक्ति बताओ ॥
सबै पाप र ताप दूर भगाइदे, हामीलाई मुक्तिपद दिलाइदे। जन्म-मृत्युको चक्र मेटाइदे र आफ्ना चरणहरूको भक्ति हामीलाई देखाइदे।
36
जो यह चालीसा पढ़े नित माता ।
सो पाए मनचाहा फल विधाता ॥
श्रद्धा-भक्ति से जो गाये ।
देवी कृपा उस पर बरसाये ॥
हे माता, हे विधाता! जसले प्रतिदिन यो चालीसा पढ्छ, उसले मनोवाञ्छित फल पाउँछ। जसले श्रद्धा-भक्तिसहित गाउँछ, उसमाथि देवीको कृपा बर्सिन्छ।
37
मंगल-वार शुक्रवार को माता ।
पाठ करे जो सुख का दाता ॥
विघ्न-बाधा सब दूर हो जावे ।
घर में सुख-शान्ति-धन आवे ॥
हे माता! मंगलबार र शुक्रबारमा जसले पाठ गर्छ, उ सुखको भागी हुन्छ। सबै विघ्न-बाधा दूर हुन्छन् र घरमा सुख, शान्ति र धन आउँछ।
38
नवरात्रि में पाठ करे जो भाई ।
पाए अपने मन की मनचाही ॥
दुर्गा-पूजा में गाएँ सब लोग ।
दूर हो जाएँ जग के सब रोग ॥
नवरात्रिमा जसले पाठ गर्छ, उसले आफ्नो मनको इच्छा पाउँछ। दुर्गापूजामा सबै मानिसले गाए भने जगत्का सबै रोग दूर हुन्छन्।
39
जो सेवक माता का दासा ।
पूरी करती उसकी आसा ॥
भक्त अटल विश्वास रखे जो ।
माँ के प्यारे बन जाते वो ॥
जो सेवक माताको दास बन्छ, माताले उसको हर आशा पूरा गर्नुहुन्छ। जो भक्त अटल विश्वास राख्छ, त्यो माताको प्रिय बन्छ।
40
दुर्गा माँ की महिमा न्यारी ।
जग में सबसे ऊँची भारी ॥
गाएँ ध्यावें करें सब पूजा ।
दूजा कोई देव नहीं दूजा ॥
दुर्गा माताको महिमा अनौठी छ — जगत्मा सबभन्दा उच्च र महान। सबले उहाँको गान गरून्, ध्यान गरून् र पूजा गरून् — उहाँभन्दा बढी कुनै देव छैन।
41
सुमिरन करे जो नित उठ माता ।
चालीसा का दोहराए दाता ॥
भवन में माँ की जोत जलाएँ ।
जन्म-जन्म का तम मिट जाएँ ॥
हे माता, हे दाता! जो प्रतिदिन उठेर सुमिरन गरोस् र यो चालीसा दोहोर्‍याओस्; जसले घरमा माताको ज्योति जलाओस् — उसको जन्म-जन्मको अँध्यारो मेटिओस्।
42
दुर्गा माँ की चालीसा, गावें भक्त सुजान ।
सब विपत्ति से रक्षा करें, माता हमारी जान ॥
दुर्गा माताको चालीसा सुजान भक्तहरूले गाऊन्। माताले सबै विपत्तिबाट हाम्रो रक्षा गरून् — उहाँ नै हाम्रो प्राण हुनुहुन्छ।