चालीसा
कृष्ण चालीसा Kṛṣṇa Cālīsā
कृष्ण चालीसा भगवान् श्री कृष्णको स्तुतिमा रचिएको चालीस चौपाइहरूको प्रचलित हिन्दी भक्तिकाव्य हो। यसमा दुई दोहाहरूका बीचमा चालीस चौपाइहरू छन्, जसले कृष्णको सम्पूर्ण जीवन-वृत्तलाई काव्य-रूपमा प्रस्तुत
1
नन्द-नन्दन नाम तेरो, कृष्ण मुरारी श्याम ।
भक्तन के हृदय-कमल में, करो सदा विश्राम ।।
भक्तन के हृदय-कमल में, करो सदा विश्राम ।।
तपाईंको नाम नन्द-नन्दन, कृष्ण, मुरारी, श्यामसुन्दर हो। भक्तहरूको हृदय-कमलमा सदा विराजमान रहनुहोस्।
2
जय जय कृष्ण भगत-हितकारी ।
जय मुरलीधर वंशी-धारी ।।
जय मुरलीधर वंशी-धारी ।।
हे भक्त-हितकारी कृष्ण, तपाईंको जय होस्! हे मुरलीधर, बाँसुरी-धारी, तपाईंको जय होस्!
3
देवकी के मन-भावन लाला ।
वसुदेव-पुत्र नन्द-नन्दाला ।।
वसुदेव-पुत्र नन्द-नन्दाला ।।
देवकीका मन-भावन बालक, वसुदेवका पुत्र, नन्दका आनन्द — त्यही तपाईं हुनुहुन्छ।
4
कारागृह में तुमने अवतारा ।
देवों ने जय-जय उच्चारा ।।
देवों ने जय-जय उच्चारा ।।
मथुराको कारागृहमा तपाईंले अवतार लिनुभयो; देवताहरूले जय-जय उच्चार गरे।
5
यमुना के पार पहुँचाए बाबा ।
गोकुल में हुए लाल-मनभावा ।।
गोकुल में हुए लाल-मनभावा ।।
बाबा (वसुदेव) ले यमुना पार गराएर गोकुलमा पुर्याउनुभयो; त्यहाँ तपाईं सबको मन-भावन बालक भइरहनुभयो।
6
यशोदा-मैया की लाल किलकारी ।
घर-घर में नन्द के गलियारी ।।
घर-घर में नन्द के गलियारी ।।
यशोदा-माताका बालककी किलकारी नन्दको गाउँको हरेक गल्लीमा गुञ्जिरह्यो।
7
पूतना-दैत्य-वध किन्हो बाले ।
त्रिणावर्त को भी मार डाले ।।
त्रिणावर्त को भी मार डाले ।।
बाल-रूपमै तपाईंले पूतना-राक्षसीलाई वध गर्नुभयो र त्रिणावर्त राक्षसलाई पनि नाश गर्नुभयो।
8
माखन-चोर बड़े मनमोहन ।
गोपियों के मन हरत लुभावन ।।
गोपियों के मन हरत लुभावन ।।
माखन चोर्ने महान मनमोहन, गोपिकाहरूको मन हर्ने आकर्षक।
9
कालिय-नाग के फन पर नाचे ।
भव-संकट से भक्त को बाँचे ।।
भव-संकट से भक्त को बाँचे ।।
कालिय-नागका फणहरूमाथि नृत्य गर्नुभयो; भव-संकटबाट भक्तहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ।
10
गोवर्धन गिरि उठायो कर में ।
इन्द्र-गर्व चूर किन्हो पल में ।।
इन्द्र-गर्व चूर किन्हो पल में ।।
गोवर्धन पर्वतलाई हातमा उठाउनुभयो; एक क्षणमा इन्द्रको अहंकार चूर गर्नुभयो।
11
गोपाल गोकुल-वासी गइया-चारे ।
मुरली की धुन से सब दिल हारे ।।
मुरली की धुन से सब दिल हारे ।।
गोकुलका गोपाल, गाई चर्माउने — सबका मन मुरलीको सुरले मोहित भयो।
12
राधा-प्रिय मधुसूदन प्यारे ।
वृन्दावन-वन में रास पसारे ।।
वृन्दावन-वन में रास पसारे ।।
राधाका प्रिय मधुसूदन — वृन्दावन-वनमा रास-लीला विस्तार गर्नुभयो।
13
महा-रास रचाया वन में जाकर ।
गोपी-गण मगन भए सब आकर ।।
गोपी-गण मगन भए सब आकर ।।
वनमा महा-रास रचाउनुभयो; सबै गोपी-गणहरू आएर आनन्दमग्न भए।
14
कंस-वध हेतु मथुरा आए ।
अक्रूर संग चलत सुहाए ।।
अक्रूर संग चलत सुहाए ।।
कंस-वधका लागि मथुरामा आउनुभयो; अक्रूरसँग सुन्दर यात्रा गर्नुभयो।
15
कुवलयापीड गज को मारा ।
कंस-दैत्य का गर्व उतारा ।।
कंस-दैत्य का गर्व उतारा ।।
कुवलयापीड हात्तीलाई मार्नुभयो; कंस-दैत्यको अहंकार चूर गर्नुभयो।
16
कंस को जग से मुक्त कराया ।
माता-पिता को बंधन छुड़ाया ।।
माता-पिता को बंधन छुड़ाया ।।
कंसलाई जगतबाट मुक्त गराउनुभयो; माता-पितालाई बन्धनबाट मुक्त गर्नुभयो।
17
सुदामा-सखा बाल-संगाती ।
दीन्ही सम्पदा मिटाई विपत्ती ।।
दीन्ही सम्पदा मिटाई विपत्ती ।।
बाल्यकालका साथी सुदामा आउनुभयो; तपाईंले सम्पत्ति दिनुभयो र कष्ट मेटाइदिनुभयो।
18
द्वारकाधीश राज-दुलारे ।
षोडश-सहस्र पत्नी के प्यारे ।।
षोडश-सहस्र पत्नी के प्यारे ।।
द्वारकाका स्वामी, राज-दुलारे, सोह्र हजार पत्नीहरूका प्रिय।
19
नरकासुर वध कर सुख दाता ।
भक्त-जनों के दुःख के हर्ता ।।
भक्त-जनों के दुःख के हर्ता ।।
नरकासुरको वध गरी आनन्द दिने; भक्तजनहरूको दुःखका नाशक।
20
द्रौपदी की लाज तुम बचाई ।
भरी सभा में चीर बढ़ाई ।।
भरी सभा में चीर बढ़ाई ।।
भरिएको सभामा द्रौपदीको सम्मान बचाउनुभयो; उनको वस्त्र बढाउँदै जानुभयो।
21
पाण्डव-सखा धर्म-प्रतिपाला ।
कुरुक्षेत्र में बाजा भाला ।।
कुरुक्षेत्र में बाजा भाला ।।
पाण्डवहरूका मित्र, धर्मका रक्षक — कुरुक्षेत्रमा ध्वजा उठाउनुभयो।
22
अर्जुन-सारथी बने तुम श्याम ।
गीता-ज्ञान दिया निज-काम ।।
गीता-ज्ञान दिया निज-काम ।।
हे श्याम, तपाईं अर्जुनका सारथी बन्नुभयो; गीताको ज्ञान प्रदान गर्नुभयो।
23
धर्म-स्थापन हेतु अवतारे ।
सज्जन-पालन दुष्ट-संहारे ।।
सज्जन-पालन दुष्ट-संहारे ।।
धर्म-स्थापनका लागि अवतार लिनुहुन्छ; सज्जनहरूको रक्षा र दुष्टहरूको संहार गर्नुहुन्छ।
24
विश्वरूप का दर्शन दीन्हा ।
अर्जुन को ब्रह्म-ज्ञान किन्हा ।।
अर्जुन को ब्रह्म-ज्ञान किन्हा ।।
विश्वरूपको दर्शन दिनुभयो; अर्जुनलाई ब्रह्म-ज्ञान प्राप्त गराउनुभयो।
25
अनन्य-भक्ति का मार्ग बताया ।
ज्ञान-वैराग्य-योग सिखाया ।।
ज्ञान-वैराग्य-योग सिखाया ।।
अनन्य-भक्तिको मार्ग बताउनुभयो; ज्ञान, वैराग्य र योग सिकाउनुभयो।
26
सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान देवा ।
करत भक्त तेरी नित्य सेवा ।।
करत भक्त तेरी नित्य सेवा ।।
सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान भगवान् — भक्तहरूले नित्य तपाईंको सेवा गर्छन्।
27
शंख-चक्र-गदा-पद्म-धारी ।
जग-जग में तुम भव-भव-तारी ।।
जग-जग में तुम भव-भव-तारी ।।
शंख-चक्र-गदा-पद्म-धारी — प्रत्येक युगमा भवसागर तार्ने।
28
पीताम्बरधारी मुकुटधारी ।
मयूरपंख-शोभित वनमाली ।।
मयूरपंख-शोभित वनमाली ।।
पीत-वस्त्र र मुकुट धारण गरेका, मयूर-पंखले शोभित, वन-माला धारण गरेका।
29
श्यामल-तन मनोहर छाया ।
नयनन में नेह बसाया ।।
नयनन में नेह बसाया ।।
श्यामल शरीर, मनोहर रूप, नयनहरूमा प्रेम भरिएको।
30
अजर-अमर अनन्त-रूपाला ।
तोड़त भव-जन्म-मरण-जाला ।।
तोड़त भव-जन्म-मरण-जाला ।।
अजर-अमर, अनन्त-रूपधारी — जन्म-मृत्युको भवजालबाट मुक्त गराउने।
31
तुम बिन कौन कृपा जग करहीं ।
तुम बिन कौन भव-सागर तरहीं ।।
तुम बिन कौन भव-सागर तरहीं ।।
तपाईंबिना जगतमा कृपा को गर्छ? तपाईंबिना भवसागर को तर्छ?
32
जप-तप-व्रत-पूजा जब करिहो ।
कृष्ण-भजन मन माहिं धरिहो ।।
कृष्ण-भजन मन माहिं धरिहो ।।
जब पनि जप-तप-व्रत-पूजा गर्नुहोस्, मनमा कृष्ण-भजन राख्नुहोस्।
33
जो नित कृष्ण-नाम नित जपहीं ।
ताके सब संकट दूर हटहीं ।।
ताके सब संकट दूर हटहीं ।।
जो नित्य कृष्ण-नामको जप गर्छन्, तिनीहरूका सबै संकटहरू टाढा हटिन्छन्।
34
भक्त-कारज सदा तुम सारो ।
मुरारी नाम निरन्तर धारो ।।
मुरारी नाम निरन्तर धारो ।।
भक्तहरूका काम सदा पूरा गर्नुहुन्छ; मुरारी नाम निरन्तर धारण गर्नुहोस्।
35
बाँसुरी की स्वर-लहरी अपारा ।
मन मोहत सुनि जग को न्यारा ।।
मन मोहत सुनि जग को न्यारा ।।
बाँसुरीको असीम स्वर-लहरीले मन मोहित हुन्छ; जगतलाई अनुपम बनाउँछ।
36
प्रेम-भक्ति से सेवा कीन्हे ।
मन-वाँछित फल सब उन्हें दीन्हे ।।
मन-वाँछित फल सब उन्हें दीन्हे ।।
जसले प्रेम-भक्तिसँग सेवा गरे, तिनीहरूलाई मनोवाञ्छित फल प्राप्त भयो।
37
कृष्ण-भजन सुख-मूल कहाई ।
भव-सागर से पार उतराई ।।
भव-सागर से पार उतराई ।।
कृष्ण-भजन आनन्दको मूल भनिन्छ; भवसागरबाट पार उतार्छ।
38
जो जन मन-वच-कर्म से ध्यावे ।
सो नर शीघ्र मोक्ष-पद पावे ।।
सो नर शीघ्र मोक्ष-पद पावे ।।
जसले मन-वचन-कर्मले कृष्णको ध्यान गर्छ, त्यो शीघ्र मोक्ष-पद प्राप्त गर्छ।
39
नित पढ़े जो कृष्ण-चालीसा ।
होय पूर्ण मनोरथ इच्छा ।।
होय पूर्ण मनोरथ इच्छा ।।
जो नित्य कृष्ण-चालीसा पाठ गर्छ, उसका सबै मनोकामनाहरू पूर्ण हुन्छन्।
40
संकट-काल में नाम पुकारे ।
कृष्ण कृपा कर दुःख को टारे ।।
कृष्ण कृपा कर दुःख को टारे ।।
संकट-समयमा नाम पुकार्नुहोस्; कृष्ण कृपा गरी दुःख हटाइदिनुहुन्छ।
41
पाठ करे यह भक्त-हितैषी ।
पावे सुख-सम्पत्ति अविनाशी ।।
पावे सुख-सम्पत्ति अविनाशी ।।
जसले यो पाठ गर्छ — त्यस भक्त-हितैषीलाई — अविनाशी सुख र समृद्धि प्राप्त हुन्छ।
42
कृष्ण-चालीसा पाठ से, मिटे सकल भव-पीर ।
श्री कृष्ण-चरण-सेवन करो, हरे दुःख गम्भीर ।।
श्री कृष्ण-चरण-सेवन करो, हरे दुःख गम्भीर ।।
कृष्ण-चालीसाको पाठले सम्पूर्ण भव-पीडाहरू मेटिन्छन्। श्री कृष्णका चरण-सेवन गर्नुहोस्; गहिरो दुःख पनि दूर हुन्छ।