स्तोत्र
आदित्य हृदयम् Āditya Hṛdayam
आदित्य हृदयम् (अर्थात् 'आदित्यको हृदय') सूर्य देवतालाई समर्पित एक अत्यन्त प्राचीन र शक्तिशाली वैदिक स्तोत्र हो, जो महर्षि वाल्मीकि रचित रामायणको युद्धकाण्ड (सर्ग १०७) मा समाविष्ट छ। यो स्तोत्र महर्षि
1
ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम्।
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम्॥
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम्॥
तत्पश्चात् युद्धबाट थाकेका, रणभूमिमा चिन्तामग्न उभिएका रामलाई देखेर र सामने रावणलाई युद्धका लागि तैयार उभिएको देखेर —
2
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम्।
उपागम्याब्रवीद्रामम् अगस्त्यो भगवान् ऋषिः॥
उपागम्याब्रवीद्रामम् अगस्त्यो भगवान् ऋषिः॥
भगवान् ऋषि अगस्त्य, जो देवताहरूसँग युद्ध हेर्न आएका थिए, रामनजिक गई यसो बोले।
3
राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम्।
येन सर्वानरीन् वत्स समरे विजयिष्यसि॥
येन सर्वानरीन् वत्स समरे विजयिष्यसि॥
हे राम, राम, हे महाबाहु! यो सनातन गुह्य रहस्य सुन। यसद्वारा, हे वत्स, तिमी समरमा सबै शत्रुहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नेछौ।
4
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम्।
जयावहं जपेन्नित्यम् अक्षय्यं परमं शिवम्॥
जयावहं जपेन्नित्यम् अक्षय्यं परमं शिवम्॥
यो आदित्य हृदयम् पुण्यदायक, सर्व शत्रुहरूको विनाशक र विजय प्रदान गर्ने छ। यसलाई नित्य जप गर्नुपर्छ — यो अक्षय र परम कल्याणकारी छ।
5
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्।
चिन्ताशोकप्रशमनम् आयुर्वर्धनमुत्तमम्॥
चिन्ताशोकप्रशमनम् आयुर्वर्धनमुत्तमम्॥
यो सर्व मंगलहरूमा मंगलमय, सर्व पापहरूको नाशक छ। यसले चिन्ता र शोकलाई शान्त गर्छ र उत्तम आयुवर्धक छ।
6
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम्।
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम्॥
पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम्॥
किरणहरूले युक्त, उदय हुँदा, देव र असुरहरूद्वारा नमस्कृत विवस्वानको — भास्कर, भुवनेश्वरको — पूजा गर।
7
सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः।
एष देवासुरगणान् लोकान् पाति गभस्तिभिः॥
एष देवासुरगणान् लोकान् पाति गभस्तिभिः॥
यो सर्व देवहरूको आत्मा हो, तेजस्वी र आफ्नो किरणहरूबाट पोषण गर्ने। यसले आफ्नो किरणहरूद्वारा देवगण र असुरगणसहित सबै लोकहरूको रक्षा गर्छ।
8
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः।
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः॥
महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः॥
यो ब्रह्मा पनि हो, विष्णु पनि; शिव, स्कन्द र प्रजापति पनि। यो महेन्द्र, धनद (कुबेर), काल, यम, सोम (चन्द्र) र जलका स्वामी पनि हुन्।
9
पितरो वसवः साध्या ह्यश्विनौ मरुतो मनुः।
वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः॥
वायुर्वह्निः प्रजाप्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः॥
यो पितृगण, वसुगण, साध्यगण, अश्विनीकुमार, मरुतगण र मनु हुन्। यो वायु, अग्नि, प्रजाहरूको प्राण, ऋतुहरूको कर्ता र प्रभाकर हुन्।
10
आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान्।
सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः॥
सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः॥
यो आदित्य, सविता, सूर्य, खग (आकाशमा विचर्ने), पूषा, गभस्तिमान हुन्। यो सुवर्णसमान, भानु, हिरण्यरेता र दिवाकर हुन्।
11
हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान्।
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्ड अंशुमान्॥
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्ड अंशुमान्॥
हरिद्वर्ण अश्वहरू भएका, सहस्र किरणहरू भएका, सात अश्वहरू भएका, किरणमय। अंधकार नाश गर्ने, शम्भु, त्वष्टा, मार्तण्ड र अंशुमान।
12
हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनो भास्करो रविः।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः॥
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः॥
हिरण्यगर्भ, शिशिर (शीतल), तपन, भास्कर, रवि। अग्निगर्भ, अदितिका पुत्र, शंख र शिशिरनाशन।
13
व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः।
घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः॥
घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः॥
आकाशका नाथ, अंधकार भेद्ने, ऋग्-यजु:-साम वेदका पारंगत। घनवर्षाका दाता, जलका मित्र र विन्ध्य पर्वत मार्गमा विचर्ने।
14
आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः।
कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः॥
कविर्विश्वो महातेजाः रक्तः सर्वभवोद्भवः॥
आतप दिने, मण्डल स्वरूप, मृत्यु, पिंगल वर्ण, सर्वतापन। कवि, विश्वरूप, महातेजस्वी, रक्तवर्ण र सर्वभवहरूका उद्भव।
15
नक्षत्रग्रहताराणाम् अधिपो विश्वभावनः।
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन् नमोऽस्तु ते॥
तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन् नमोऽस्तु ते॥
नक्षत्र, ग्रह र ताराहरूका अधिपति, विश्वका पालक। तेजहरूमा पनि तेजस्वी, हे द्वादश आत्मा भएका! तपाईंलाई नमस्कार।
16
नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः।
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः॥
ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः॥
पूर्वका पर्वत (उदयाचल) लाई नमस्कार, पश्चिमका पर्वत (अस्ताचल) लाई नमस्कार। ज्योतिर्गणहरूका स्वामीलाई र दिनका अधिपतिलाई नमस्कार।
17
जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः।
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः॥
नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः॥
विजयलाई, जयमंगललाई, हरिद्वर्ण अश्वहरू भएकालाई बार-बार नमस्कार। हे सहस्रांशु आदित्य! तपाईंलाई बार-बार नमस्कार।
18
नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः।
नमः पद्मप्रबोधाय मार्तण्डाय नमो नमः॥
नमः पद्मप्रबोधाय मार्तण्डाय नमो नमः॥
उग्रलाई, वीरलाई, सारंगलाई बार-बार नमस्कार। कमलहरूलाई प्रफुल्लित गर्ने मार्तण्डलाई बार-बार नमस्कार।
19
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे।
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः॥
भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः॥
ब्रह्मा, ईशान (शिव) र अच्युत (विष्णु) का ईश्वर, आदित्यवर्चस सूर्यलाई। भास्वत, सर्वभक्षक, रौद्र स्वरूपलाई नमस्कार।
20
तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने।
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः॥
कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः॥
तमोनाशक, हिमनाशक, शत्रुनाशक र असीम आत्मा भएकालाई नमस्कार। कृतघ्नहरूको नाशक, देव र ज्योतिर्गणहरूको पतिलाई नमस्कार।
21
तप्तचामीकराभाय हरये विश्वकर्मणे।
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे॥
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे॥
तातेको सुनसमान दीप्तिमान, हरि, विश्वकर्मालाई नमस्कार। अंधकारका नाशक, प्रकाशमान र लोकसाक्षीलाई नमस्कार।
22
नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः।
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः॥
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः॥
यो प्रभुले वास्तवमा प्राणीहरूको नाश गर्छ र तिनैलाई पुनः सृजन पनि गर्छ। यसले पालन गर्छ, तताउँछ र आफ्नो किरणहरूद्वारा वर्षा गराउँछ।
23
एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः।
एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम्॥
एष एवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम्॥
जब प्राणीहरू सुत्छन्, यो तिनैमा स्थित भई जागिरहन्छ। यही अग्निहोत्र हो र यही अग्निहोत्र गर्नेहरूको फल हो।
24
वेदाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च।
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः॥
यानि कृत्यानि लोकेषु सर्व एष रविः प्रभुः॥
यो वेद हो, यो यज्ञ हो र यज्ञहरूको फल पनि यही हो। लोकहरूमा जति पनि कृत्यहरू छन्, ती सबैमा यो रवि नै प्रभु हुन्।
25
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च।
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव॥
कीर्तयन् पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव॥
हे राघव! आपत्तिहरूमा, कठिनाइहरूमा, वनहरूमा र भयको अवस्थामा जसले यस (सूर्य) को कीर्तन गर्छ, ऊ दुखी हुँदैन।
26
पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम्।
एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि॥
एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि॥
एकाग्र भई देवदेव, जगत्पतिको पूजा गर। यसलाई तीन पटक जप गरेर तिमी युद्धहरूमा विजयी हुनेछौ।
27
अस्मिन् क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि।
एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो जगाम च यथागतम्॥
एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो जगाम च यथागतम्॥
हे महाबाहु! यही क्षणमा तिमी रावणको वध गर्नेछौ। यसो भनेर अगस्त्य जुन बाटोबाट आएका थिए, त्यही बाटोबाट गए।
28
एतच्छ्रुत्वा महातेजाः नष्टशोकोऽभवत्तदा।
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान्॥
धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान्॥
यो सुनेर महातेजस्वी रामको शोक त्यसै क्षण नष्ट भयो। अत्यन्त प्रसन्न र संयमित मन भएका राघवले यसलाई धारण गरे।
29
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान्।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान्॥
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान्॥
सूर्यतर्फ हेर्दै र यो स्तोत्र जप गरेर परम हर्ष प्राप्त गरे। तीन पटक आचमन गरी शुद्ध भई पराक्रमी रामले धनुष उठाए।
30
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत्।
सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत्॥
सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत्॥
रावणलाई देखेर प्रसन्नचित्त भई युद्धका लागि अगाडि बढे। सम्पूर्ण महाप्रयत्नसहित उसको वधका लागि दृढ़निश्चयी भए।
31
अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः।
निशिचरपतिसंक्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति॥
निशिचरपतिसंक्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति॥
तब सूर्यले प्रसन्न मन र परम हर्षसहित रामलाई हेर्दै, निशाचरहरूको पति (रावण) को विनाश जानेर, देवगणहरूको बीचमा स्थित भई भने — 'शीघ्र गर!'