स्तोत्र
गायत्री मन्त्र (सावित्री स्तुति) Gāyatrī Mantra (Sāvitrī Stuti)
गायत्री मन्त्र सबैभन्दा पवित्र वैदिक मन्त्र हो, जो ऋग्वेद ३.६२.१० मा प्रकट भएको छ र ऋषि विश्वामित्रलाई आरोपित छ। यो मन्त्रले सवितृ देवता — सूर्यको रूपमा सबै प्राणीहरूको दिव्य प्रेरक — को आह्वान गर्छ
2
ॐ भूः।
ॐ भुवः।
ॐ स्वः।
ॐ महः।
ॐ जनः।
ॐ तपः।
ॐ सत्यम्।
ॐ भुवः।
ॐ स्वः।
ॐ महः।
ॐ जनः।
ॐ तपः।
ॐ सत्यम्।
सात व्याहृतिहरू — अस्तित्वका सात तहको प्रतिनिधित्व। सामान्य पाठमा प्रथम तीन व्याहृतिहरू प्रयुक्त हुन्छन्।
3
ॐ भूर्भुवः स्वः।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्॥
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्॥
ॐ — हामी त्यो परम दिव्य सवितृको सर्वश्रेष्ठ प्रकाशको ध्यान गर्छौं, जो भूः, भुवः र स्वः — तीनवटा लोकमा व्याप्त छन्। देवताको त्यो सर्वश्रेष्ठ तेजलाई — हामी ध्यान गर्छौं; त्यसले हाम्रो बुद्धि प्रेरित गरोस्।
4
आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो
निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च।
हिरण्ययेन सविता रथेन आ देवो याति भुवनानि पश्यन्॥
हिरण्ययेन सविता रथेन आ देवो याति भुवनानि पश्यन्॥
सवितृ देव, आफ्नो स्वर्णिम रथमा सवार भएर, कृष्ण (अन्धकार) आकाशमा विचरण गर्दै, अमर देवहरू र मर्त्य मानिसहरू दुवैलाई विश्राम प्रदान गर्छन्।
5
याति देवः प्रवतः सूर्यः
आयत्या भुवना पश्यन्।
समानमर्थं जनयन् देव निमेषं नो वासयन्नाशु॥
समानमर्थं जनयन् देव निमेषं नो वासयन्नाशु॥
देव सूर्य द्रुत गतिमा विचरण गर्छन्, आगमन गर्दै सबै लोकहरू हेर्छन्। हे देव, सबै प्राणीहरूमा एकसमान उद्देश्य उत्पन्न गर्दै, तपाईं क्षणमात्रमा हामीलाई स्थिर गर्नुहुन्छ।
6
त्रिर् आ दिवः सवितः सोम्यस्य
वसोर् विभक्तासि मन्दतु त्वा।
यो अस्य काम उत रत्नधेयेषु सः पूषणं पृणत्यव सर्वम्॥
यो अस्य काम उत रत्नधेयेषु सः पूषणं पृणत्यव सर्वम्॥
हे सवितृ, तपाईं स्वर्गबाट तीन प्रकारले धनको वितरण गर्नुहुन्छ — सोम-पान तपाईंलाई प्रसन्न गरोस्। जो कोई तपाईंसँग रत्न र निधिको कामना लिएर आउँछ, तपाईं, पोषणकर्ता, उसका समस्त इच्छाहरू पूर्ण गर्नुहुन्छ।
7
प्र देवं देव्यत्रयो
आयत्यभिस्तुवन्ति।
सवितारं सुप्राव्यम्॥
सवितारं सुप्राव्यम्॥
देव-गायक ऋषिहरू, सवितृ देवको आगमनमा उनको स्तुति गर्छन् — जो सजिलै आह्वान गर्न सकिन्छ र महान वरदान दिनुहुन्छ।
8
स सत्यसव ओजसा
वि भाति सवितः शुचिः।
व्यपां सनुतर् आ भरे॥
व्यपां सनुतर् आ भरे॥
त्यो सवितृ — सत्य प्रेरक, तेजस्वी र शुद्ध — शक्तिले चमक्छन्। तिनी जलको पारपट्टि पनि आफ्नो (प्रकाशको) भुजाहरू फैलाउँछन्।
9
स नो रासत विश्वशंभुवः
सविता स्तोत्रे दिवि श्रवसे।
धत्त रत्नमिषं यशः॥
धत्त रत्नमिषं यशः॥
सवितृ — विश्वका हितैषी — यस स्तोत्रको माध्यमबाट हामीलाई दिव्य यश प्रदान गर्नुस्। तिनले हामीलाई रत्नस्वरूप अन्न र कीर्ति प्रदान गर्नुस्।
10
युञ्जन्ति ब्रध्नमरुषं चरन्तं
परि तस्थुषः।
रोचन्ते रोचना दिवि॥
रोचन्ते रोचना दिवि॥
तिनीहरू सवितृको तेजस्वी, रातो-खैरो (अश्व) आकाशमा विचरण गर्दै जोड्छन्। सूर्यका प्रकाश-बिन्दुहरू स्वर्गमा चम्कन्छन्।
11
युञ्जन्त्यस्य काम्या
हरितः शतयुज्यः।
परि भुवनानि विश्वा॥
परि भुवनानि विश्वा॥
उनका प्रिय, पहेंलो-हरियो (सुनको-हरियो) अश्वहरू — शत-युज्य (सयौंको संख्यामा) — उनलाई समस्त लोकहरूको वरिपरि लिएर जान्छन्।
12
तत्सवितुर्वृणीमहे
वयं देवस्य भोजनम्।
श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि॥
श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि॥
हामी त्यो दिव्य सवितृको अन्न-पोषणलाई वरण गर्छौं — जो सर्वश्रेष्ठ, सर्वाधिक पोषणकारी छ — हामी भगको (सवितृको भाग्य-स्वरूप देवता) शीघ्र आगमनशील कृपाको ध्यान गर्छौं।
13
सविता यन्त्रैः पृथिवीमरम्णात्
आस्कम्भने सवितारं दिविष्टौ।
अश्वमिव अधुक्षद् धुनिमन्तरिक्षम् महाँ अर्णवः।
सविता तद्विवेद॥
अश्वमिव अधुक्षद् धुनिमन्तरिक्षम् महाँ अर्णवः।
सविता तद्विवेद॥
सवितृले आफ्नो यन्त्र-भुजाहरूले, आकाशीय क्षेत्रको स्थिर बिन्दुमा, पृथ्वीलाई थामे राखेका छन्। घोडाबाट दूध जस्तै, तिनले गतिशील अन्तरिक्ष (आकाशको विशाल समुद्र) निकाले। सवितृले मात्र यो रहस्य साँचो रूपमा जान्नुहुन्छ।