विष्णु सहस्रनाम Viṣṇu Sahasranāma

जो विष्णु श्वेत वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ, जो चन्द्रमाको रंगजस्तै छन्, चतुर्भुज छन् र जिनको मुखमण्डल प्रसन्नताले भरिएको छ — उनको ध्यान सबै विघ्नहरूको शान्तिको लागि गर्नुपर्छ। यो मंगलाचरण श्लोक प्रत्येक शुभ कार्यको प्रारम्भमा पठन गरिन्छ।

क्षीरसागरको तटमा, शुद्ध मणि र मोतीले झिलमिलाउने बालुवामा, स्फटिकजस्तो उज्यालो मोतीले सुसज्जित मुकुन्द विराजमान हुनुहुन्छ — उनका हातमा चक्र, कमल, गदा र शङ्ख छन्। माथि विशाल श्वेत मेघले मोक्षामृतको वर्षा गर्दैछन्। ती आनन्दस्वरूप प्रभुले हामीलाई पवित्र पारून्।

जिनका पाद पृथ्वी हो, नाभि आकाश हो, प्राण वायु हो, नेत्र सूर्य-चन्द्र हुन्, कर्ण दिशाहरू हुन्, मस्तक स्वर्ग हो, मुख अग्नि हो, वस्त्र समुद्र हो — जिनभित्र देव, मनुष्य, पक्षी, पशु, सर्प, गन्धर्व र दैत्यले भरिएको यो सम्पूर्ण विश्व रहन्छ — त्यस त्रिभुवनस्वरूप विष्णुलाई म नमस्कार गर्दछु।

जो शान्त स्वरूप हुनुहुन्छ, जो शेषनागमाथि शयन गर्नुहुन्छ, जिनको नाभिबाट कमल प्रकट भयो, जो देवगणका ईश हुन्, विश्वका आधार हुन्, आकाशजस्तो विस्तृत हुन्, मेघजस्तो श्यामल वर्णका हुन् र लक्ष्मीका प्रियतम हुन् — ती सर्वलोकनाथ विष्णुलाई, जो भवको भयलाई हर्नुहुन्छ, म नमस्कार गर्दछु।

युधिष्ठिरले सोधे: यस संसारमा एकमात्र देवता को हुन्? एकमात्र परम आश्रय के हो? कसको स्तुति गर्दा र कसको अर्चना गर्दा मानिसले शुभ प्राप्त गर्न सक्छ? यो प्रश्न महाभारतको अनुशासन पर्वमा भीष्म पितामहप्रति युधिष्ठिरको त्यो जिज्ञासा हो जो विष्णु सहस्रनामको आधार हो।

भीष्मले उत्तर दिए: जो मान्छेले जगत्का प्रभु, देवगणका देव, अनन्त र पुरुषोत्तमको सहस्र नामहरूले नित्य स्तुति गर्छ — त्यो मान्छे सदा उत्थित हुन्छ। यो भीष्मको मूल उत्तर हो जसले सहस्र नामहरूको पाठको महत्त्व स्थापित गर्दछ।

उहाँ विश्वम् (सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड), विष्णु (सर्वव्यापी), वषट्कार (यज्ञमा वषट् उद्घोषणाका स्वामी), भूतभव्यभवत्प्रभु (भूत-भविष्य-वर्तमानका प्रभु), भूतकृत् (सृष्टिकर्ता), भूतभृत् (पालनकर्ता), भाव (शुद्ध सत्ता), भूतात्मा (सबका अन्तरात्मा) र भूतभावन (प्राणीहरूको कल्याणकर्ता) हुनुहुन्छ।

उहाँ पूतात्मा (पवित्रात्मा), परमात्मा (सर्वोच्च आत्मा), मुक्त जीवहरूको परम गति, अव्यय (अविनाशी), पुरुष (आदिपुरुष), साक्षी (सम्पूर्ण क्रियाहरूका साक्षी), क्षेत्रज्ञ (शरीर-रूपी क्षेत्रका ज्ञाता) र अक्षर (अक्षय, अविनाशी) हुनुहुन्छ।

उहाँ योग (मोक्षको मार्ग), योगविद्हरूका नेता, प्रधान र पुरुषका स्वामी, नरसिंह रूपधारी, श्रीमान्, केशव र पुरुषोत्तम (अक्षरभन्दा पनि पर सर्वश्रेष्ठ पुरुष) हुनुहुन्छ। नरसिंह अवतारको उल्लेखले दार्शनिक नामहरूलाई पौराणिक आख्यानसँग जोड्दछ।

उहाँ सर्व (सबकुछ), शर्व (पापहरूको नाशक), शिव (मंगलस्वरूप), स्थाणु (अचल आधारस्तम्भ), भूतादि (सबको आदिस्रोत), निधि (अक्षय खजाना), सम्भव (इच्छाअनुसार प्रकट हुने), भावन (पालनकर्ता), भर्ता (धारणकर्ता), प्रभव (श्रेष्ठताको स्रोत), प्रभु (स्वामी) र ईश्वर (सर्वनियन्ता) हुनुहुन्छ।

उहाँ स्वयम्भू (स्वयं प्रकट), शम्भु (सुख दिने), आदित्य (समस्त सूर्यहरूको प्रकाश), पुष्कराक्ष (कमल-नयन), महास्वन (महाध्वनि, ओंकार), अनादिनिधन (जिनको न आदि छ न अन्त), धाता (कर्मको फल विधान गर्ने), विधाता (जगत्को व्यवस्थाका सर्वोच्च कर्ता) र धातुरुत्तम (समस्त तत्त्वहरूमा सर्वोत्कृष्ट) हुनुहुन्छ।

उहाँ अप्रमेय (मापभन्दा परे), हृषीकेश (इन्द्रियहरूका अधीश), पद्मनाभ (जिनको नाभिबाट सृष्टिको कमल उत्पन्न भयो), अमरप्रभु (देवगणका प्रभु), विश्वकर्मा (ब्रह्माण्डका शिल्पकार), मनु (प्रथम मानव), त्वष्टा (दिव्य शिल्पी), स्थविष्ठ (सबभन्दा विशाल), स्थविर (सबभन्दा प्राचीन) र ध्रुव (अचल ध्रुव) हुनुहुन्छ।

उहाँ सर्वग (सर्वव्यापी), सर्वविद् (सर्वज्ञ), भानु (प्रकाशमान), विष्वक्सेन (जिनको सेना सबै दिशाहरूमा अजेय छ), जनार्दन (सबै जीवहरू जसबाट मोक्ष र जीविका माग्दछन्), वेद (वेदस्वरूप), वेदवित् (वेदज्ञ), अव्यंग (पूर्णतः सम्पूर्ण), वेदांग (वेदका अंग) र कवि (सर्वज्ञ द्रष्टा) हुनुहुन्छ।

भीष्मले भने: यस प्रकार कीर्तनीय महात्मा केशवका दिव्य नामहरूको यो सहस्र पूर्णरूपमा प्रकीर्तित भयो। 'अशेषेण' शब्दले बताउँछ कि यो पाठ सर्वाङ्गीण र पूर्ण छ — परमात्माको कुनै पनि पक्षलाई यी नामहरूबाट बाहिर राखिएको छैन।

जो मान्छेले यसलाई प्रतिदिन सुन्छ, वा जसले पूर्णरूपमा यसको कीर्तन गर्छ, उसले यस लोक वा परलोकमा कुनै पनि अशुभ पाउँदैन। यो फल-श्रुतिको केन्द्रीय वचन हो: नित्य पाठ वा श्रवण दुवै समान रूपले फलदायी छन्।

रोगले पीडित व्यक्ति रोगबाट मुक्त हुन्छ; बन्धनमा परेको व्यक्ति बन्धनबाट मुक्त हुन्छ; भयभीत व्यक्ति भयबाट मुक्त हुन्छ; र आपदामा परेको व्यक्ति संकटबाट मुक्त हुन्छ। यो श्लोक फल-श्रुतिको सर्वाधिक प्रिय भाग हो जसले रोग, बन्धन, भय र विपत् — यी चार प्रकारका दुःखहरूबाट मुक्तिको वरदान दिन्छ।

जो मृत्युदर प्राणीले वासुदेवको आश्रय लिन्छ र वासुदेव-परायण हुन्छ, उसको आत्मा समस्त पापहरूबाट शुद्ध भएर सनातन ब्रह्मलाई प्राप्त गर्दछ। यो श्लोक फल-श्रुतिको सर्वोच्च दार्शनिक निष्कर्ष हो जसले भक्ति-मार्ग र वेदान्तको मोक्ष-लक्ष्यलाई एकीभूत गर्दछ।

शिवले भने: हे वरानने पार्वती! मैले आफ्नो मनमा 'राम राम राम' रमाउँछु — रामको नाम सहस्रनामको तुल्य छ। जब पार्वतीले सोधिन् कि विद्वानहरूले प्रतिदिन सहस्रनामको पाठ कसरी गर्छन्, तब शिवले यो उत्तर दिनुभयो। यो श्लोक वैष्णव र शैव भक्तिको महान् संगमस्थल हो।

भगवान् श्रीकृष्णले भने: हे पाण्डव (अर्जुन)! जसले मलाई सहस्र नामहरूले स्तुति गर्न चाहन्छ — उसले एउटै श्लोकले पनि मलाई त्यत्ति नै स्तुति गर्दछ। यसमा कुनै संशय छैन। यो वचन भगवान्को करुणा र सुलभताको प्रमाण हो: एउटा श्लोकको निष्ठापूर्ण भक्ति पनि सम्पूर्ण सहस्रनामको पाठ सरह फल दिन्छ।

व्यासले भने: वासुदेवको वासना (सुगन्ध/आवास) ले तीनै लोक वासित छन्। हे वासुदेव! तपाईं समस्त भूतहरूको निवास हुनुहुन्छ — तपाईंलाई नमस्कार छ। यस अन्तिम श्लोकमा रचयिता व्यासले 'वासुदेव', 'वासना' र 'निवास' — यी तीन शब्दहरूको मूल 'वस्' धातुमाथि एउटा सुन्दर श्लेषद्वारा स्तोत्रको समापन गर्दछन्।