स्तोत्र
गणपति अथर्वशीर्ष Gaṇapati Atharvashīrṣa
गणपति अथर्वशीर्ष — जसलाई गणेशोपनिषद् पनि भनिन्छ — वैदिक भक्ति साहित्यमा विशेष स्थान राख्छ। यो लघु उपनिषद् भए पनि दार्शनिक ग्रन्थ, स्तोत्र र मन्त्र शास्त्र तिनैको संयोजन हो। यसको मूल सन्देश प्रभावशाली
1
ॐ नमस्ते गणपतये ।
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ।
त्वमेव केवलं कर्तासि ।
त्वमेव केवलं धर्तासि ।
त्वमेव केवलं हर्तासि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ।
त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ।
त्वमेव केवलं कर्तासि ।
त्वमेव केवलं धर्तासि ।
त्वमेव केवलं हर्तासि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ।
त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥
गणपतिलाई नमस्कार — तपाईं नै प्रत्यक्ष सत्य हुनुहुन्छ। तपाईं नै एकमात्र कर्ता, धर्ता र हर्ता हुनुहुन्छ। तपाईं नै यो सम्पूर्ण जगत् हुनुहुन्छ, तपाईं नै ब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईं साक्षात् नित्य आत्मा हुनुहुन्छ।
2
ऋतं वच्मि ।
सत्यं वच्मि ॥
सत्यं वच्मि ॥
म ऋत बोल्छु; म सत्य बोल्छु। यो संक्षिप्त घोषणाले साधकलाई दिव्य कृपाप्रति खोल्छ — यो प्रतिज्ञा कि जे भनिन्छ ती सत्यप्रति जीवन्त समर्पण हो।
3
अव त्वं माम् ।
अव वक्तारम् ।
अव श्रोतारम् ।
अव दातारम् ।
अव धातारम् ।
अवानूचानमव शिष्यम् ।
अव पश्चात्तात् ।
अव पुरस्तात् ।
अवोत्तरात्तात् ।
अव दक्षिणात्तात् ।
अव चोर्ध्वात्तात् ।
अवाधरात्तात् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥
अव वक्तारम् ।
अव श्रोतारम् ।
अव दातारम् ।
अव धातारम् ।
अवानूचानमव शिष्यम् ।
अव पश्चात्तात् ।
अव पुरस्तात् ।
अवोत्तरात्तात् ।
अव दक्षिणात्तात् ।
अव चोर्ध्वात्तात् ।
अवाधरात्तात् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥
मेरो रक्षा गर्नुहोस्; वक्ता, श्रोता, दाता, धाताको रक्षा गर्नुहोस्; गुरु र शिष्यको रक्षा गर्नुहोस्। पछाडि, अगाडि, उत्तर, दक्षिण, माथि, तल — सबैतर्फबाट मेरो रक्षा गर्नुहोस्, रक्षा गर्नुहोस्।
4
त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः ।
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ।
त्वं सच्चिदानन्दाऽद्वितीयोऽसि ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ।
त्वं सच्चिदानन्दाऽद्वितीयोऽसि ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥
तपाईं वाङ्मय र चिन्मय हुनुहुन्छ। तपाईं आनन्दमय र ब्रह्ममय हुनुहुन्छ। तपाईं सच्चिदानन्द, अद्वैत हुनुहुन्छ। तपाईं प्रत्यक्ष ब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईं ज्ञानमय र विज्ञानमय हुनुहुन्छ।
5
सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ।
सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।
त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥
सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।
त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥
यो सम्पूर्ण जगत् तपाईंबाट उत्पन्न हुन्छ; तपाईंमा नै अवस्थित छ; तपाईंमा नै लीन हुनेछ; तपाईंकहाँ नै फर्कन्छ। तपाईं पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश हुनुहुन्छ। तपाईं वाणीका चार स्तर हुनुहुन्छ।
6
त्वं गुणत्रयातीतः ।
त्वं देहत्रयातीतः ।
त्वं कालत्रयातीतः ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥
त्वं देहत्रयातीतः ।
त्वं कालत्रयातीतः ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥
तपाईं तीन गुणहरूभन्दा परे, तीन देहभन्दा परे, तीन कालभन्दा परे हुनुहुन्छ। तपाईं सदा मूलाधारमा अवस्थित हुनुहुन्छ। तपाईं तीन शक्तिका स्वरूप हुनुहुन्छ। योगीहरू तपाईंलाई सदा ध्यान गर्छन्। तपाईं ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्रमा हुनुहुन्छ — र भूर्भुवः स्वर: ओम्।
7
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनन्तरम् ।
अनुस्वारः परतरः ।
अर्धेन्दुलसितम् ।
तारेण ऋद्धम् ।
एतत्तव मनुस्वरूपम् ।
गकारः पूर्वरूपम् ।
अकारो मध्यमरूपम् ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ।
बिन्दुरुत्तररूपम् ।
नादः सन्धानम् ।
संहिता सन्धिः ।
सैषा गणेशविद्या ।
ॐ गं गणपतये नमः ॥
अनुस्वारः परतरः ।
अर्धेन्दुलसितम् ।
तारेण ऋद्धम् ।
एतत्तव मनुस्वरूपम् ।
गकारः पूर्वरूपम् ।
अकारो मध्यमरूपम् ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ।
बिन्दुरुत्तररूपम् ।
नादः सन्धानम् ।
संहिता सन्धिः ।
सैषा गणेशविद्या ।
ॐ गं गणपतये नमः ॥
गणको पहिलो अक्षर (ग), त्यसपछि वर्णमालाको पहिलो (अ), त्यसपछि अनुस्वार — अर्धेन्दुले अलंकृत, प्रणवले समृद्ध: यही तपाईंको मन्त्र स्वरूप हो। ग पूर्व रूप, अ मध्यम, अनुस्वार अन्त्य, बिन्दु उत्तर, नाद सन्धान। यही गणेश विद्या हो। ॐ गं गणपतये नमः।
8
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् ।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥
एकदन्त, चतुर्भुज, पाश र अंकुश धारण गर्नुभएको, रद र वरदहस्त, मूषकध्वज — रक्तवर्ण, लम्बोदर, शूर्पकर्ण, रातो वस्त्रधारी, रक्तचन्दनले अलंकृत, रातो फूलले पूजित, भक्तमाथि करुणालु, जगत्का नित्य कारण — जो सृष्टिको आदिमा प्रकृति र पुरुषभन्दा परे प्रकट हुनुभयो। जो सधैं यसरी ध्यान गर्छ, ऊ योगिहरूमध्ये श्रेष्ठ हो।
9
नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये ।
नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने ।
शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥
नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने ।
शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥
व्रातगणका स्वामीलाई नमस्कार, गणपतिलाई नमस्कार, प्रमथगणका अधिपतिलाई नमस्कार। लम्बोदर, एकदन्त, विघ्ननाशक, शिवपुत्र र श्रीवरदमूर्तिलाई प्रणाम।
10
एतदथर्वशीर्षं योऽधीते ।
स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
स सर्वतः सुखमेधते ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ।
स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते ॥
स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
स सर्वतः सुखमेधते ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ।
स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते ॥
जो यस अथर्वशीर्षको अध्ययन गर्छ, ऊ ब्रह्मभावको योग्य हुन्छ। ऊ सबैतर्फ सुख पाउँछ। उसलाई कुनै विघ्नले बाधा पार्दैन। ऊ पाँच महापापहरूबाट मुक्त हुन्छ।
11
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायंप्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति ।
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ॥
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायंप्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति ।
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ॥
सायंकाल पाठ गर्दा दिनका पापहरू नष्ट हुन्छन्; प्रातः पाठ गर्दा रातका। सायं र प्रातः दुवैतर्फ पाठ गर्ने पापमुक्त हुन्छ; सर्वत्र पाठ गर्ने विघ्नमुक्त हुन्छ। धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष — चारै पुरुषार्थहरू प्राप्त हुन्छन्।
12
इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् ।
यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ।
सहस्रावर्तनाद् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥
यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ।
सहस्रावर्तनाद् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥
यो अथर्वशीर्ष अयोग्य शिष्यलाई दिनु हुँदैन। जसले मोहले गर्दा दिन्छ, ऊ पापी हुन्छ। सहस्र आवर्तनले जुन-जुन काम चिन्तन गर्दै पाठ गरिन्छ, त्यो यसैले सिद्ध हुन्छ।