चालीसा
गणेश चालीसा Gaṇeśa Cālīsā
गणेश चालीसा भगवान गणेश — शिव र पार्वतीका हात्तीमुखे पुत्र र विघ्नहर्ता — लाई समर्पित एक चालीस-पद भक्ति-रचना हो। यसमा एक आरम्भिक दोहा, चालीस चौपाई र एक समापन दोहा — जम्मा ४२ पद छन्। हिन्दू परम्परामा
1
जय गणपति सदगुण सदन, कविवर बदन कृपाल।
विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥
विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥
हे गणपति, सद्गुणका धाम, कविहरूको उत्कृष्ट वदन भएको, कृपालु — विघ्न हर्ने, मंगल गर्ने, हे गिरिजालाल (पार्वतीका पुत्र), जय जय!
2
जय जय जय गणपति गणराजू।
मंगल भरण करण शुभ काजू॥
मंगल भरण करण शुभ काजू॥
हे गणराज गणपति, जय जय जय! तपाईं मंगलका भरणकर्ता र शुभ कार्यहरूका सम्पादक हुनुहुन्छ।
3
जय गजबदन सदन सुखदाता।
विश्व विनायक बुद्धि विधाता॥
विश्व विनायक बुद्धि विधाता॥
हे गजमुख, सुख दिने — जय होस्! हे विश्व विनायक, बुद्धिका विधाता — जय होस्!
4
वक्र तुण्ड शुची शुण्ड सुहावन।
तिलक त्रिपुण्ड भाल मन भावन॥
तिलक त्रिपुण्ड भाल मन भावन॥
तपाईंको वक्र सूँड पवित्र र सुन्दर छ; तपाईंको मस्तकमा त्रिपुण्ड तिलक मनलाई भाउने छ।
5
राजत मस्तक मुकुट सुहावन।
कोटि सूर्य जिसकी छवि भावन॥
कोटि सूर्य जिसकी छवि भावन॥
तपाईंको मस्तकमा सुन्दर मुकुट शोभायमान छ; तपाईंको छवि करोडौं सूर्यजस्तै मनोरम छ।
6
देव शम्भु की शक्ति सँग लाई।
तुम पैदा भये जग हितकाई॥
तुम पैदा भये जग हितकाई॥
देव शम्भु (शिव) को शक्तिबाट तपाईं उत्पन्न भयौं — तपाईं जगतको हितको लागि अवतरित हुनुभयो।
7
अहि मस्तक पर गज मस्तक धारी।
सब जग पूजत तुम्हें नर नारी॥
सब जग पूजत तुम्हें नर नारी॥
तपाईंको दिव्य स्वरूपमा हात्तीको मस्तक धारण गरिएको छ — संसारका सबै नर-नारीले तपाईंको पूजा गर्छन्।
8
तुम्हारी महिमा पुण्य बखानी।
महाकाय शक्ति बली ज्ञानी॥
महाकाय शक्ति बली ज्ञानी॥
तपाईंको महिमा पुण्यमय छ — तपाईं महाकाय, शक्तिशाली, बलशाली र ज्ञानवान हुनुहुन्छ।
9
नाना माल फूल चढ़त तुम पर।
भक्त अर्पण करत सब सुमन वर॥
भक्त अर्पण करत सब सुमन वर॥
अनेक प्रकारका माला र फूलहरू तपाईंमाथि चढाइन्छन्; भक्तहरूले तपाईंलाई उत्तम सुमन अर्पण गर्छन्।
10
दुर्वादल गणपति जो चढ़ावे।
सब काज हरष मन को पावे॥
सब काज हरष मन को पावे॥
जसले गणपतिलाई दूर्वादल (दूबो) चढाउँछ, ऊ सबै काम हर्षित मनले सम्पन्न गर्छ।
11
विधान सहित पूजा को करते।
कलुष पाप सब नरक निवारते॥
कलुष पाप सब नरक निवारते॥
जसले विधि-विधानसहित पूजा गर्छन्, उनका समस्त कलुष र पाप नष्ट हुन्छन् र नर्कबाट मुक्ति मिल्छ।
12
शंकर सुवन भवानी नन्दन।
शुभ गुण धाम जगत जन वन्दन॥
शुभ गुण धाम जगत जन वन्दन॥
हे शंकरका पुत्र, भवानीका नन्दन — शुभ गुणका धाम, जगतका सबै जनहरूद्वारा वन्दित।
13
ऋद्धि सिद्धि तुम्हारी दासी।
कमला भी सेवन में राशी॥
कमला भी सेवन में राशी॥
ऋद्धि र सिद्धि तपाईंका दासीहरू हुन्; लक्ष्मी पनि तपाईंको सेवामा तत्पर छिन्।
14
सर्व दोष जो कहीं समाये।
शुभ काज नहिं होत बिन आये॥
शुभ काज नहिं होत बिन आये॥
जबसम्म तपाईं आउनुहुन्न, सबै दोषहरू रहिरहन्छन् — तपाईं बिना कुनै शुभ काम हुँदैन।
15
पान सुपारी चढ़त भोग में।
दीप धूप लाजा फल योग में॥
दीप धूप लाजा फल योग में॥
पान र सुपारी भोगमा चढाइन्छ; दीप, धूप, लाजा र फलहरू पूजामा अर्पण गरिन्छन्।
16
अंकुश पाश धारण करते हो।
ऋद्धि सिद्धि सहित विचरते हो॥
ऋद्धि सिद्धि सहित विचरते हो॥
तपाईं अंकुश र पाश धारण गर्नुहुन्छ; ऋद्धि र सिद्धिसँगै विचरण गर्नुहुन्छ।
17
विघ्न विनाशन मंगल दाता।
तुम भक्तन के सुखदाता विख्याता॥
तुम भक्तन के सुखदाता विख्याता॥
हे विघ्न-विनाशन, मंगल-दाता — तपाईं आफ्ना भक्तहरूलाई सुख दिने विख्यात देव हुनुहुन्छ।
18
प्रकट स्वरूप शक्ति अनुहारी।
पाती पद पाटी निज धारी॥
पाती पद पाटी निज धारी॥
तपाईंको प्रकट स्वरूप दिव्य शक्तिको अनुसरण गर्छ; तपाईं आफ्नो पदवीका चिह्नहरू आफैं धारण गर्नुहुन्छ।
19
जटा जूट विराजत मस्तक।
जटा जाल विलम्बित तट कट॥
जटा जाल विलम्बित तट कट॥
तपाईंको मस्तकमा जटा-जूट विराजिरहेको छ; जटाहरूको जाल तपाईंका कपोलमा झुण्डिएको छ।
20
मोदक तुम्हें अति प्रिय लागे।
भक्त जन हर्षित होकर जागे॥
भक्त जन हर्षित होकर जागे॥
मोदक तपाईंलाई अत्यन्त प्रिय छ; भक्तजनहरू हर्षित भएर यो तयार गर्न उठ्छन्।
21
नाना भाँति सदा ही पूजत।
नाम जपत मन पाप न छूजत॥
नाम जपत मन पाप न छूजत॥
अनेक प्रकारले सदा तपाईंको पूजा हुन्छ; तपाईंको नाम जप्दा मन पापबाट अछुतो रहन्छ।
22
सुनन को सब चाहत जाहीं।
किन्तु न देहि अपना बताहीं॥
किन्तु न देहि अपना बताहीं॥
सबैले तपाईंको महिमा सुन्न चाहन्छन्; तर तपाईं आफ्नो परम-स्वरूप सबैलाई देखाउनुहुन्न।
23
जय जय गणपति जगत उजागर।
नाम जपत निशि दिन मन मागर॥
नाम जपत निशि दिन मन मागर॥
जय जय गणपति, जगतलाई उजागर गर्ने — रात-दिन नाम जप्दा मन उन्नत हुन्छ।
24
तुम्हारे भजन राम को पावें।
जन्म जन्म के पाप नसावें॥
जन्म जन्म के पाप नसावें॥
तपाईंको भजनबाट रामको प्राप्ति हुन्छ; जन्म-जन्मका पापहरू नष्ट हुन्छन्।
25
शनि जब सिर पर बाल विनाशे।
तुम गज मुण्ड धर सब पर राजे॥
तुम गज मुण्ड धर सब पर राजे॥
जब शनिको दृष्टिले बाल्यावस्थामा तपाईंको मूल मस्तक नष्ट गर्यो, त्यतिबेला तपाईंले गज-मुण्ड धारण गरेर सबैमाथि राज्य गर्नुभयो।
26
पार्वती माँ की ममता भारी।
तुम सहित शोक हरत दुखहारी॥
तुम सहित शोक हरत दुखहारी॥
माता पार्वतीको ममता तपाईंप्रति अपार छ; तपाईं मातासहित दुःख र शोक हर्नुहुन्छ।
27
शिव सुत बैठे सिंहासन ऊपर।
तुम प्रथम पूज्य सब मानत सत्य॥
तुम प्रथम पूज्य सब मानत सत्य॥
हे शिव-पुत्र, सिंहासनमा विराजमान — सबैले तपाईंलाई प्रथम पूज्य मान्छन्, यो सत्य हो।
28
चार भुज तुम विश्व विहारी।
सुन्दर मूर्ति विलसत भारी॥
सुन्दर मूर्ति विलसत भारी॥
चार भुजाले तपाईं विश्वमा विहार गर्नुहुन्छ; तपाईंको सुन्दर मूर्ति अत्यन्त विलसित छ।
29
गण गणेश गोसाईं कृपाला।
पाद पंकज नित धरत नर चाला॥
पाद पंकज नित धरत नर चाला॥
हे गणेश स्वामी, कृपालु — मानिसहरू सदा तपाईंका चरण-कमलमा आफ्ना पाइला राख्छन्।
30
धूप दीप अरु माल फुलावन।
भक्त जन प्रभु को नित ध्यावन॥
भक्त जन प्रभु को नित ध्यावन॥
धूप, दीप र फूलको माला — भक्तजनहरूले प्रभुको नित्य ध्यान गर्छन्।
31
अष्टभुज तव रूप सुहावन।
सब पर दया करत हो भावन॥
सब पर दया करत हो भावन॥
तपाईंको अष्टभुज रूप सुन्दर छ; सबैमाथि दया गर्दै तपाईं मनलाई भाउनुहुन्छ।
32
दीनन की लाज रखत नित आपा।
दुःख दर्द सभी नसावत पापा॥
दुःख दर्द सभी नसावत पापा॥
तपाईं सदा दीनहरूको लाज राख्नुहुन्छ; दुःख, दर्द र समस्त पापहरूको नाश गर्नुहुन्छ।
33
भक्त की आन रखत प्रभु मेरे।
भव जल से उतारत तट तेरे॥
भव जल से उतारत तट तेरे॥
हे मेरा प्रभु, तपाईं भक्तको मान राख्नुहुन्छ; संसार-सागरबाट पार गरी आफ्नो तटमा पुर्याउनुहुन्छ।
34
विद्या वारिधि बुद्धि विधाता।
धन धान्य सम्पदा के दाता॥
धन धान्य सम्पदा के दाता॥
तपाईं विद्याका सागर, बुद्धिका विधाता र धन-धान्य-सम्पदाका दाता हुनुहुन्छ।
35
सभी मनोरथ पूर्ण करावत।
भक्तन को सुख-सम्पदा देत॥
भक्तन को सुख-सम्पदा देत॥
तपाईं सबै मनोरथहरू पूर्ण गर्नुहुन्छ; भक्तहरूलाई सुख र सम्पदा प्रदान गर्नुहुन्छ।
36
चारों युग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
चारै युगमा तपाईंको प्रताप विद्यमान छ; तपाईं संसारमा प्रसिद्ध प्रकाश-स्वरूप हुनुहुन्छ।
37
मातु-पिता तुम्हारे हम दासा।
कीजै नाथ हृदय में वासा॥
कीजै नाथ हृदय में वासा॥
हे नाथ, हामी तपाईंका तथा तपाईंका माता-पिताका दास हौं; कृपया हाम्रो हृदयमा निवास गर्नुहोस्।
38
जो यह पाठ करे चालीसा।
सो सिद्धि प्राप्त करे नित नीसा॥
सो सिद्धि प्राप्त करे नित नीसा॥
जसले यो चालीसाको पाठ गर्छ, उसले निरन्तर सिद्धि प्राप्त गर्छ।
39
संकट में जो गणपति ध्यावे।
सो अपनी आपद से मुक्त पावे॥
सो अपनी आपद से मुक्त पावे॥
जो संकटमा गणपतिको ध्यान गर्छ, उसले आफ्नो आपदाबाट मुक्ति पाउँछ।
40
जो गण गणेश निरंतर ध्यावे।
सो मोक्ष का अधिकारी पावे॥
सो मोक्ष का अधिकारी पावे॥
जो निरन्तर गणेशजीको ध्यान गर्छ, उसले मोक्षको अधिकार प्राप्त गर्छ।
41
श्री गणेश यह चालीसा पाठा।
कीन्ह तुलसीदास कहि जग माथा॥
कीन्ह तुलसीदास कहि जग माथा॥
श्री गणेशको यो चालीसाको पाठ गरियो — जगतमा शिरोमणिको प्रशंसा गर्दै।
42
जय गणपति सदगुण सदन, कविवर बदन कृपाल।
विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥
विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥
हे सद्गुणका धाम, कविहरूको उत्कृष्ट वदन भएको कृपालु गणपति, विघ्न हर्ने, मंगल गर्ने, हे गिरिजालाल, जय जय!