चालीसा
हनुमान चालीसा Hanumān Cālīsā
हनुमान चालीसा संत-कवि गोस्वामी तुलसीदास (लगभग १५३२–१६२३ ई.) द्वारा अवधी भाषामा रचित चालीस पदहरूको भक्तिमय कृति हो। यो उनको विनय-पत्रिकाको अंग हो र आज हिन्दू संसारमा सर्वाधिक पठित भक्ति-ग्रन्थ हो। दुई
1
श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥
बरनउँ रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥
श्री गुरुका चरण कमलको धूलले आफ्नो मनको दर्पण शुद्ध गरी, म रघुवर (राम) को निर्मल यशको वर्णन गर्छु, जसले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष — चारै फल प्रदान गर्छ।
2
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार॥
बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार॥
आफ्नो तनलाई बुद्धिहीन जानेर म पवनपुत्र (हनुमान) को स्मरण गर्छु। हे हनुमान, मलाई बल, बुद्धि र विद्या दिनुहोस् र मेरा क्लेश तथा विकारहरू हटाइदिनुहोस्।
3
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥
ज्ञान र गुणका सागर हनुमानजीको जय होस्! तीनै लोकलाई प्रकाशित गर्ने कपीश्वरको जय होस्!
4
राम दूत अतुलित बल धामा।
अञ्जनि-पुत्र पवनसुत नामा॥
अञ्जनि-पुत्र पवनसुत नामा॥
हे रामका दूत, अतुलनीय बलका धाम — तपाईंलाई अञ्जनी-पुत्र र पवनसुत नामले जानिन्छ।
5
महाबीर बिक्रम बजरंगी।
कुमति निवार सुमति के संगी॥
कुमति निवार सुमति के संगी॥
हे महावीर, पराक्रमी, वज्र-अंगी — तपाईं कुबुद्धिको नाश गर्ने र सुबुद्धिका साथी हुनुहुन्छ।
6
कञ्चन बरन बिराज सुबेसा।
कानन कुण्डल कुञ्चित केसा॥
कानन कुण्डल कुञ्चित केसा॥
तपाईंको वर्ण सुनौलो छ, वेष दिव्य छ; कानमा कुण्डल र घुँघराला केश छन्।
7
हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै।
काँधे मूँज जनेऊ साजै॥
काँधे मूँज जनेऊ साजै॥
तपाईंका हातमा वज्र र ध्वजा सुशोभित छन्; काँधमा मूँजको जनेऊ राजिरहेको छ।
8
शंकर सुवन केसरी नन्दन।
तेज प्रताप महा जग वन्दन॥
तेज प्रताप महा जग वन्दन॥
हे शंकरका पुत्र, हे केसरी-नन्दन — तपाईंको तेज र प्रतापको सारा संसारले वन्दना गर्छ।
9
बिद्यावान गुनी अति चातुर।
राम काज करिबे को आतुर॥
राम काज करिबे को आतुर॥
तपाईं विद्यावान, गुणी र अत्यन्त चतुर हुनुहुन्छ; रामका काम गर्न सदा आतुर रहनुहुन्छ।
10
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
राम लखन सीता मन बसिया॥
राम लखन सीता मन बसिया॥
तपाईं प्रभुको चरित्र सुन्नमा रसिक हुनुहुन्छ; तपाईंको मनमा राम, लक्ष्मण र सीता निवास गर्नुहुन्छ।
11
सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा।
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
सूक्ष्म रूप धारण गरेर तपाईंले सीतालाई दर्शन दिनुभयो; भयंकर रूप धारण गरेर लङ्का जलाउनुभयो।
12
भीम रूप धरि असुर सँहारे।
रामचन्द्र के काज सँवारे॥
रामचन्द्र के काज सँवारे॥
भीम रूप धारण गरी तपाईंले असुरहरूको संहार गर्नुभयो र रामचन्द्रका कार्यहरू सम्पन्न गर्नुभयो।
13
लाय सजीवन लखन जियाये।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥
संजीवनी बूटी ल्याएर तपाईंले लक्ष्मणलाई जीवित गर्नुभयो; श्री रघुवीरले हर्षित भएर तपाईंलाई हृदयमा लगाउनुभयो।
14
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
रघुपतिले तपाईंको धेरै प्रशंसा गर्नुभयो र भन्नुभयो — 'तिमी मलाई मेरो प्रिय भाइ भरत समान हौ।'
15
सहस बदन तुम्हारो जस गावैं।
अस कहि श्रीपति कण्ठ लगावैं॥
अस कहि श्रीपति कण्ठ लगावैं॥
'तिम्रो यश सहस्र-मुख (शेषनाग) पनि गाउँछन्' — यसो भनी श्रीपतिले तपाईंलाई कण्ठमा लगाउनुभयो।
16
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
नारद सारद सहित अहीसा॥
नारद सारद सहित अहीसा॥
सनकादि मुनि, ब्रह्मादि देव, नारद, सरस्वती र शेषनाग — सबैले तपाईंको महिमा गाउँछन्।
17
जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते।
कबि कोबिद कहि सकैं कहाँ ते॥
कबि कोबिद कहि सकैं कहाँ ते॥
यम, कुबेर, दिक्पाल — कवि र विद्वान् तपाईंको महिमाको कहाँसम्म वर्णन गर्न सक्छन्?
18
तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा।
राम मिलाय राजपद दीन्हा॥
राम मिलाय राजपद दीन्हा॥
तपाईंले सुग्रीवमाथि उपकार गर्नुभयो — रामसँग भेट गराई उनलाई राजपद दिलाउनुभयो।
19
तुम्हरो मन्त्र बिभीषन माना।
लंकेश्वर भये सब जग जाना॥
लंकेश्वर भये सब जग जाना॥
विभीषणले तपाईंको मन्त्र माने र उनी लङ्केश्वर बने — यो सारा संसार जान्दछ।
20
जुग सहस्र जोजन पर भानू।
लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥
लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥
युगौंको हजारौं योजन टाढा रहेको सूर्यलाई तपाईंले मिठो फल ठानेर निल्नुभयो — यो तपाईंको बाललीला थियो।
21
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं।
जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥
जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥
प्रभुको मुद्रिका मुखमा राखेर तपाईं समुद्र पार गर्नुभयो — यसमा कुनै आश्चर्य छैन, किनकि तपाईंका लागि केही पनि असम्भव छैन।
22
दुर्गम काज जगत के जेते।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
यस संसारका जति पनि दुर्गम काम छन्, ती सबै तपाईंको कृपाले सुगम हुन्छन्।
23
राम दुआरे तुम रखवारे।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
तपाईं रामको द्वारका रखवाल हुनुहुन्छ; तपाईंको आज्ञा बिना कोही प्रवेश गर्न सक्दैन।
24
सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
तुम रच्छक काहू को डर ना॥
तुम रच्छक काहू को डर ना॥
जो तपाईंको शरणमा आउँछ, उसलाई सबै सुख मिल्छ; तपाईं रक्षक भएपछि कुनै भय छैन।
25
आपन तेज सम्हारो आपै।
तीनों लोक हाँक ते काँपै॥
तीनों लोक हाँक ते काँपै॥
तपाईं आफ्नो तेजलाई आफैं सम्हाल्न सक्नुहुन्छ; तपाईंको हुँकारले तीनै लोक काम्छन्।
26
भूत पिशाच निकट नहिं आवै।
महाबीर जब नाम सुनावै॥
महाबीर जब नाम सुनावै॥
जब महावीरको नाम सुनिन्छ, त्यतिबेला भूत-पिशाच नजिक आउँदैनन्।
27
नासै रोग हरै सब पीरा।
जपत निरन्तर हनुमत बीरा॥
जपत निरन्तर हनुमत बीरा॥
निरन्तर हनुमत-वीरको जप गर्दा रोगहरू नष्ट हुन्छन् र सबै पीडाहरू हट्छन्।
28
संकट ते हनुमान छुड़ावै।
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥
जो मन, कर्म र वचनले हनुमानजीको ध्यान गर्छ, उनले उसलाई सबै संकटबाट मुक्त गर्नुहुन्छ।
29
सब पर राम तपस्वी राजा।
तिन के काज सकल तुम साजा॥
तिन के काज सकल तुम साजा॥
राम सबैमाथि राज गर्ने तपस्वी राजा हुनुहुन्छ; उनका समस्त कार्यहरू तपाईंले नै सम्पन्न गर्नुहुन्छ।
30
और मनोरथ जो कोई लावै।
सोई अमित जीवन फल पावै॥
सोई अमित जीवन फल पावै॥
जो कोही पनि कुनै मनोरथ (इच्छा) लिएर तपाईंकहाँ आउँछ, उसले जीवनको असीमित फल प्राप्त गर्छ।
31
चारों जुग परताप तुम्हारा।
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
है परसिद्ध जगत उजियारा॥
चारै युगमा तपाईंको प्रताप विद्यमान छ; तपाईं संसारमा प्रसिद्ध प्रकाश-स्वरूप हुनुहुन्छ।
32
साधु संत के तुम रखवारे।
असुर निकन्दन राम दुलारे॥
असुर निकन्दन राम दुलारे॥
तपाईं साधु र सन्तहरूका रखवाल हुनुहुन्छ, असुरहरूका नाशक हुनुहुन्छ, र रामका प्रिय हुनुहुन्छ।
33
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
अस बर दीन जानकी माता॥
अस बर दीन जानकी माता॥
तपाईं अष्ट सिद्धि र नौ निधिका दाता हुनुहुन्छ — यो वरदान माता जानकीले तपाईंलाई दिनुभएको हो।
34
राम रसायन तुम्हरे पासा।
सदा रहो रघुपति के दासा॥
सदा रहो रघुपति के दासा॥
राम-भक्तिको रसायन तपाईंसँग छ; तपाईं सदा रघुपतिका दास भइरहनुहोस्।
35
तुम्हरे भजन राम को पावै।
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
जनम जनम के दुख बिसरावै॥
तपाईंको भजनद्वारा राम प्राप्त हुनुहुन्छ र जन्म-जन्मान्तरका दुःखहरू भुलिन्छन्।
36
अन्त काल रघुबर पुर जाई।
जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥
जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥
अन्तिम कालमा रघुवरको धाम जाइन्छ र जहाँ पनि जन्म लिइयोस्, हरिभक्त भनिन्छ।
37
और देवता चित्त न धरई।
हनुमत सेई सर्व सुख करई॥
हनुमत सेई सर्व सुख करई॥
कुनै अर्को देवतामा ध्यान दिनु आवश्यक छैन; केवल हनुमानजीको सेवाले नै सबै सुख मिल्छन्।
38
संकट कटै मिटै सब पीरा।
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
जो बलवीर हनुमानको स्मरण गर्छ, उसका सबै संकट कटिन्छन् र सबै पीडाहरू मेटिन्छन्।
39
जय जय जय हनुमान गोसाईं।
कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥
कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥
हे स्वामी हनुमान, जय जय जय होस्! गुरुदेवझैं मुझमाथि कृपा गर्नुहोस्।
40
जो सत बार पाठ कर कोई।
छूटहि बन्दि महा सुख होई॥
छूटहि बन्दि महा सुख होई॥
जो कोहीले यो (चालीसा) सय पटक पाठ गर्छ, उसले बन्धनहरूबाट मुक्त भएर महान सुख प्राप्त गर्छ।
41
जो यह पढ़ै हनुमान चालीसा।
होय सिद्धि साखी गौरीसा॥
होय सिद्धि साखी गौरीसा॥
जसले यो हनुमान चालीसाको पाठ गर्छ, उसलाई सिद्धि प्राप्त हुन्छ — यसका साक्षी गौरीश (शिव) हुनुहुन्छ।
42
तुलसीदास सदा हरि चेरा।
कीजै नाथ हृदय मँह डेरा॥
कीजै नाथ हृदय मँह डेरा॥
तुलसीदास सदा हरिका सेवक हुनुहुन्छ — हे नाथ, मेरो हृदयमा निवास गर्नुहोस्।
43
पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥
हे पवनपुत्र, संकट-हरण गर्ने, मंगलमूर्ति — हे देवहरूका राजा, राम, लक्ष्मण र सीतासहित मेरो हृदयमा निवास गर्नुहोस्।