चालीसा
सरस्वती चालीसा Sarasvatī Cālīsā
सरस्वती चालीसा ज्ञान, विद्या, भाषा, संगीत र कलाकी देवी माँ सरस्वतीलाई समर्पित चालीस चौपाइहरूको भक्तिकाव्य हो। यो परम्परागत हिन्दी चालीसा शैलीमा छ — दुई दोहाहरूका बीचमा चालीस चौपाइहरू। यस चालीसामा
1
जय माँ सरस्वती शारदा, वाणी-सिद्धि-दायिनी ।
ज्ञान-विद्या-कला दो माँ, भक्तन-हित लावनी ।।
ज्ञान-विद्या-कला दो माँ, भक्तन-हित लावनी ।।
जय माँ सरस्वती शारदा, वाणी-सिद्धि-दायिनी। हे माँ, ज्ञान-विद्या-कला दिनुहोस् र भक्तहरूको हित गर्नुहोस्।
2
जय-जय माँ सरस्वती शारदा भगवानी ।
जगत-माता विद्या-दायिनी ज्ञान-खानी ।।
जगत-माता विद्या-दायिनी ज्ञान-खानी ।।
जगत-माता, ज्ञान-दायिनी, ज्ञानको खानी माँ सरस्वती-शारदाको जय होस्।
3
श्वेत-वसना श्वेत-आसना कमल-विहारी ।
वीणा-धारिणि पुस्तक-हाथ छबि-प्यारी ।।
वीणा-धारिणि पुस्तक-हाथ छबि-प्यारी ।।
सेतो वस्त्र धारण गरेकी, सेतो कमलमा विराजित, एक हातमा वीणा र अर्को हातमा पुस्तक — मनोहर रूपकी।
4
हंस-वाहिनी ब्रह्म-प्रिया सुर-माता ।
संगीत-विद्या-कला-ज्ञान की दाता ।।
संगीत-विद्या-कला-ज्ञान की दाता ।।
हंस-वाहिनी, ब्रह्माकी प्रिया, सुर-माता — संगीत, विद्या, कला र ज्ञानकी दाता।
5
चारों वेद बनाए तुमने शारदे ।
शास्त्र-पुराण-काव्य दिए भव में दे ।।
शास्त्र-पुराण-काव्य दिए भव में दे ।।
हे शारदे, तपाईंले चारै पवित्र श्रुतिहरूको रचना गर्नुभयो; शास्त्र, पुराण र काव्य पनि दिनुभयो।
6
भारती भव-भाषा-माता जगत-वाणी ।
सकल शब्द-विद्या की अधीश्वरानी ।।
सकल शब्द-विद्या की अधीश्वरानी ।।
भारती, जगत-भाषाकी माता, ब्रह्माण्डकी वाणी — समस्त शब्द-विद्याकी अधीश्वरी।
7
मधुर-कण्ठ दो माँ कवि-जन को भारी ।
वाक्-सिद्धि दो मम बुद्धि-विचारी ।।
वाक्-सिद्धि दो मम बुद्धि-विचारी ।।
कवि-जनहरूलाई मधुर कण्ठ दिनुहोस् माँ; मेरो बुद्धिलाई वाक्-सिद्धि र विचार-शक्ति प्रदान गर्नुहोस्।
8
विद्यार्थी जो ध्याए माँ तव चरना ।
विद्या-बुद्धि-ज्ञान पावे नव-रचना ।।
विद्या-बुद्धि-ज्ञान पावे नव-रचना ।।
जो छात्रले माँको चरणको ध्यान गर्छन्, तिनीहरूले विद्या-बुद्धि-ज्ञान र नव-सृजन-शक्ति प्राप्त गर्छन्।
9
सुर-ताल-लय-गीत-संगीत की माता ।
कला-साधक को मनचाही करो दाता ।।
कला-साधक को मनचाही करो दाता ।।
सुर-ताल-लय-गीत-संगीतकी माता — कला-साधकहरूलाई मनोवाञ्छित फल दिने।
10
कमल-हस्ता कमल-वदना कल्याणी ।
जगत-सम्भावित नित्य-पूज्यानी ।।
जगत-सम्भावित नित्य-पूज्यानी ।।
कमल-हस्ता, कमल-वदना, कल्याणी — जगतद्वारा नित्य पूजित।
11
त्रिशूल-धनु-बाण नहिं तेरे हाथ ।
पुस्तक-वीणा-माला हैं तेरे साथ ।।
पुस्तक-वीणा-माला हैं तेरे साथ ।।
तपाईंका हातमा त्रिशूल-धनु-बाण छैनन्; पुस्तक-वीणा-माला छन्।
12
शस्त्र तुम्हारे शब्द और ज्ञान जानो ।
भव-अज्ञान दूर करो यह मानो ।।
भव-अज्ञान दूर करो यह मानो ।।
तपाईंका अस्त्र शब्द र ज्ञान हुन्; भव-अज्ञान दूर गर्ने।
13
महामूर्ख को पंडित कर देती हो ।
अज्ञ को ज्ञान-प्रकाश तुम देती हो ।।
अज्ञ को ज्ञान-प्रकाश तुम देती हो ।।
महामूर्खलाई पण्डित बनाउनुहुन्छ; अज्ञानीलाई ज्ञानको प्रकाश दिनुहुन्छ।
14
ब्रह्मा-सुता ब्रह्मा-मानस-जाई ।
जगत-रचना में अंग तुम पाई ।।
जगत-रचना में अंग तुम पाई ।।
ब्रह्माकी पुत्री, ब्रह्माको मनबाट जन्मिएकी — जगत-रचनामा तपाईंको सहभागिता रहेको छ।
15
ऋग्-यजु-साम-अथर्व-निर्मात्री ।
सकल शास्त्र-वेदान्त-परिपात्री ।।
सकल शास्त्र-वेदान्त-परिपात्री ।।
ऋक्, यजु, साम र अथर्व — चारै श्रुतिहरूकी निर्मात्री; समस्त शास्त्र र दर्शनकी पोषक।
16
रामायण महाभारत तव वाणी ।
काव्य-धारा सकल तुमसे पहचानी ।।
काव्य-धारा सकल तुमसे पहचानी ।।
रामायण र महाभारत तपाईंकी वाणीबाट; समस्त काव्य-धारा तपाईंबाटै प्रवाहित छ।
17
कवि-लेखक-पाठक सब वन्दन करहीं ।
तव-चरण-सेवा नित-नित जन करहीं ।।
तव-चरण-सेवा नित-नित जन करहीं ।।
कवि, लेखक र पाठक सबले वन्दन गर्छन्; नित्य-नित्य तपाईंको चरण-सेवा गर्छन्।
18
वसन्त-पंचमी पूजत भक्त प्यारे ।
शारदे-आशीष लेत जन बहु सारे ।।
शारदे-आशीष लेत जन बहु सारे ।।
वसन्त-पञ्चमीमा भक्तजनले पूजा गर्छन्; अनेकजनले हे शारदे, तपाईंको आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्।
19
छात्र-गण सब विद्या-वर माँगत ।
तव कृपा से पावत परीक्षा पाँगत ।।
तव कृपा से पावत परीक्षा पाँगत ।।
विद्यार्थी-गण ज्ञानको वर माँग्छन्; तपाईंको कृपाले परीक्षामा सफल हुन्छन्।
20
वाग्मी और वाद-विवाद-विशारदे ।
जय-जय जय देवी जय जगत-शारदे ।।
जय-जय जय देवी जय जगत-शारदे ।।
वाग्मिता र वाद-विवादमा पारंगत — हे जगत-शारदे, जय-जय-जय।
21
संस्कृत-भाषा-माता सर्व-भाषा-जाई ।
हिन्दी-नेपाली सब तुमसे पाई ।।
हिन्दी-नेपाली सब तुमसे पाई ।।
संस्कृतकी माता, सबै भाषाहरूकी जन्मदातृ — हिन्दी, नेपाली सबै तपाईंबाटै प्राप्त भएको।
22
श्रुति-स्मृति-षट्-दर्शन तुम विधाता ।
नित-नव-ज्ञान की जगत में दाता ।।
नित-नव-ज्ञान की जगत में दाता ।।
श्रुति, स्मृति र षड्-दर्शनकी विधाता — जगतमा नित्य-नव-ज्ञानकी दाता।
23
विद्या-बुद्धि-प्रज्ञा दो माँ शारदे ।
अज्ञान-तिमिर हरो शुभ-आशीष दे ।।
अज्ञान-तिमिर हरो शुभ-आशीष दे ।।
हे माँ शारदे, विद्या-बुद्धि-प्रज्ञा दिनुहोस्; अज्ञानको अन्धकार हटाउनुहोस् र शुभ-आशीष दिनुहोस्।
24
पाठशाला विश्वविद्यालय शाला में जाना ।
माँ सरस्वती का करो ध्यान-वखाना ।।
माँ सरस्वती का करो ध्यान-वखाना ।।
पाठशालादेखि विश्वविद्यालयसम्म — हरेक ठाउँमा माँ सरस्वतीको ध्यान गर्नुहोस्।
25
धन-दौलत से परे जो ज्ञान-धन पाए ।
माँ सरस्वती की महिमा सदा गाए ।।
माँ सरस्वती की महिमा सदा गाए ।।
जसले धन-सम्पत्तिभन्दा पर ज्ञान-धन प्राप्त गर्छन् — तिनीहरूले सदा माँ सरस्वतीको महिमा गाउन्।
26
शुभ्र-मूर्ति शुभ्र-वाणी शुभ्र-मनोहरा ।
सकल-सुन्दर तिनु-लोक में तव तनोहरा ।।
सकल-सुन्दर तिनु-लोक में तव तनोहरा ।।
शुभ्र-मूर्ति, शुभ्र-वाणी, शुभ्र-मनोहरा — तीनै लोकमा तपाईंको रूप सर्वसुन्दर।
27
मस्तक पर जिसके तव वरद-हाथ आवे ।
ताके जीवन में ज्ञान-प्रकाश छाए ।।
ताके जीवन में ज्ञान-प्रकाश छाए ।।
जिनको मस्तकमा तपाईंको वर-हस्त आउँछ — त्यसको जीवनमा ज्ञानको प्रकाश छाउँछ।
28
कान्ति-रूपिणी शान्ति-रूपिणी तुम माता ।
ब्रह्म-तेज से जग में सुख-विधाता ।।
ब्रह्म-तेज से जग में सुख-विधाता ।।
कान्ति-रूपिणी, शान्ति-रूपिणी — ब्रह्म-तेजद्वारा जगतमा सुखकी विधाता।
29
निर्गुण-निराकार तुम भव-सागर-तारी ।
सगुण-साकार माँ भक्त-हित-कारी ।।
सगुण-साकार माँ भक्त-हित-कारी ।।
निर्गुण-निराकार रूपले भवसागर तार्नुहुन्छ; सगुण-साकार रूपले भक्त-हित गर्नुहुन्छ।
30
कविता-गीत-छन्द-अलंकार-दायी ।
लेखनी-शक्ति माँ तव कृपा पाई ।।
लेखनी-शक्ति माँ तव कृपा पाई ।।
कविता, गीत, छन्द र अलंकारकी दायी — लेखनी-शक्ति तपाईंकी कृपाबाट प्राप्त हुन्छ।
31
तुम बिन ज्ञान नहिं जग में कोई पावे ।
तुम बिन विद्या-दीप जले न भावे ।।
तुम बिन विद्या-दीप जले न भावे ।।
तपाईंबिना जगतमा कसैले ज्ञान पाउँदैन; तपाईंबिना विद्याको दीप जल्दैन।
32
जप-तप-व्रत-उपवास जो कोई करहीं ।
माँ सरस्वती-नाम नित मन में धरहीं ।।
माँ सरस्वती-नाम नित मन में धरहीं ।।
जो जप-तप-व्रत-उपवास गर्छन् — माँ सरस्वतीको नाम नित्य मनमा धारण गरून्।
33
नित चालीसा सरस्वती का पढ़हीं ।
विद्या-बुद्धि-ज्ञान सब जन पावहीं ।।
विद्या-बुद्धि-ज्ञान सब जन पावहीं ।।
जो नित्य सरस्वती चालीसा पाठ गर्छन्, तिनीहरूले विद्या-बुद्धि-ज्ञान सबै प्राप्त गर्छन्।
34
संकट-काल में माँ को ध्यावत रहना ।
ज्ञान-शक्ति माँ तव से पावत रहना ।।
ज्ञान-शक्ति माँ तव से पावत रहना ।।
संकट-समयमा माँको ध्यान गर्दै रहनुहोस्; माँबाट ज्ञान-शक्ति पाउँदै रहनुहोस्।
35
दीन-दयाला माँ सरस्वती शरणा ।
पाप-दुःख-भव-दर्द सब हरणा ।।
पाप-दुःख-भव-दर्द सब हरणा ।।
दीन-दयाला माँ सरस्वतीको शरण — पाप, दुःख र भव-पीडा सबै हर्ने।
36
सन्तान-हित माँ शिक्षा-दीप जलावे ।
छात्र-मन में ज्ञान-रोशनी फैलावे ।।
छात्र-मन में ज्ञान-रोशनी फैलावे ।।
सन्तानहरूको हितका लागि माँ शिक्षाको दीप जलाउनुहुन्छ; छात्रहरूको मनमा ज्ञानको प्रकाश फैलाउनुहुन्छ।
37
भाषण-वक्ता-लेखक-गायक-भारी ।
माँ सरस्वती की शरण लहु सब न्यारी ।।
माँ सरस्वती की शरण लहु सब न्यारी ।।
वक्ता, लेखक र गायक — सबै माँ सरस्वतीको अनुपम शरण लिनुहोस्।
38
जो यह पाठ करे नित शारदे माता ।
ताके मन-वचन-कर्म में ज्ञान-दाता ।।
ताके मन-वचन-कर्म में ज्ञान-दाता ।।
जसले यो नित्य पाठ गर्छ — हे माँ शारदे, तपाईं त्यसको मन-वचन-कर्ममा ज्ञान-दाता बन्नुहुन्छ।
39
प्रतियोगिता-परीक्षा में ताके सफलता ।
माँ सरस्वती-कृपा से मिले फलता ।।
माँ सरस्वती-कृपा से मिले फलता ।।
प्रतियोगिता र परीक्षामा तिनीहरूलाई सफलता प्राप्त होस् — माँ सरस्वतीकी कृपाबाट।
40
ज्ञान-विज्ञान-दर्शन-शास्त्र की धारा ।
माँ सरस्वती से बही सदा न्यारा ।।
माँ सरस्वती से बही सदा न्यारा ।।
ज्ञान, विज्ञान, दर्शन र शास्त्रकी धाराहरू — माँ सरस्वतीबाट सदा प्रवाहित छन्।
41
पाठ करे जो सरस्वती-चालीसा माँ ।
पावे सुख-सिद्धि-सम्पन्न मनोरमा ।।
पावे सुख-सिद्धि-सम्पन्न मनोरमा ।।
जसले सरस्वती-चालीसाको पाठ गर्छ, माँ — त्यसलाई सुख, सिद्धि र मनोरमता प्राप्त होस्।
42
सरस्वती-चालीसा पाठ से, हरत अज्ञान-अन्धेर ।
हे माँ शारदा-कृपा से, जीवन हो ज्ञान-उजेर ।।
हे माँ शारदा-कृपा से, जीवन हो ज्ञान-उजेर ।।
सरस्वती-चालीसाको पाठले अज्ञानको अन्धकार हटाउँछ। हे माँ शारदा, कृपाले जीवन ज्ञानको उज्यालो बनोस्।