स्तोत्र
कनकधारा स्तोत्रम् Kanakadharā Stotram
कनकधारा स्तोत्रम् आदि शंकराचार्य (8वीं सदी ई.) द्वारा रचित एक प्रसिद्ध 21-श्लोकीय स्तोत्र है। परंपरा के अनुसार बाल्यावस्था में शंकर जब भिक्षा माँग रहे थे, तब एक निर्धन स्त्री ने उन्हें मात्र एक सूखा
1
अङ्गं हरेः पुलकभूषणमाश्रयन्ती
भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम् ।
अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीला माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः ॥
अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीला माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः ॥
जैसे एक भँवरी कली-अलंकृत तमाल वृक्ष का आश्रय लेती है, वैसे ही वह हरि के पुलक-भूषित अंग का आश्रय लेती है। समस्त विभूति को अंगीकार करने वाली उस मंगलदेवी के कटाक्ष मुझे मंगल दें।
2
मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेः
प्रेमत्रपाप्रणिहितानि गतागतानि ।
माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले या सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः ॥
माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले या सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः ॥
मुरारि के मुख पर बार-बार प्रेम और लज्जा से युक्त दृष्टि डालती हुई, महोत्पल पर मधुमक्खियों की पंक्ति-सी — वे समुद्र-जन्मा श्री मुझे श्री प्रदान करें।
3
विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमदानदक्षम्
आनन्दहेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि ।
ईषन्निषीदति मयि क्षणमीक्षणार्धं इन्दीवरोदरसहोदरमीक्षमाणे ॥
ईषन्निषीदति मयि क्षणमीक्षणार्धं इन्दीवरोदरसहोदरमीक्षमाणे ॥
सम्पूर्ण विश्व के इन्द्र-पद की विभ्रम-देकर दक्ष, मुरारि से भी अधिक आनंद की स्रोत उनकी अर्ध-दृष्टि — इन्दीवर-पुष्प के भीतर की जैसी — क्षण-भर मुझ पर पड़े।
4
आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्दम्
आनन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम् ।
आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रं भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः ॥
आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रं भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः ॥
आनन्द के कन्द, अनिमेष, कामशास्त्र के प्रवर्तक मुकुंद को मुदित होकर पाकर — शेष-शयन के स्वामी की संगिनी की तिरछी, काँपती पलकों वाली दृष्टि मेरी समृद्धि के लिए हो।
5
बाह्वन्तरे मधुजितः श्रितकौस्तुभे या
हारावलीव हरिनीलमयी विभाति ।
कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमाला कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः ॥
कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमाला कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः ॥
मधु-विजयी (विष्णु) के भुजाओं के बीच कौस्तुभ मणि के समीप हरे-नीले रत्नों की माला-सी शोभित होती हुई — कमला-गृहिणी के कटाक्षों की माला, जो भगवान को भी मनोरथ देती है, मुझे कल्याण दे।
6
कालाम्बुदालिललितोरसि कैटभारेः
धाराधरे स्फुरति या तडिदङ्गनेव ।
मातुः समस्तजगतां महनीयमूर्तिः भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥
मातुः समस्तजगतां महनीयमूर्तिः भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥
काले मेघ-समूह जैसी घनघोर वक्षःस्थली पर, कैटभ-शत्रु विष्णु के वर्षा-वाहक वक्ष पर, बिजली की स्त्री-सी जो दीप्तिमान होती है — समस्त जगत की माता, भार्गव-नन्दना लक्ष्मी की महनीय मूर्ति मुझे भद्र दे।
7
प्राप्तं पदं प्रथमतः किल यत्प्रभावात्
माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन ।
मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धं मन्दालसं च मकरालयकन्यकायाः ॥
मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धं मन्दालसं च मकरालयकन्यकायाः ॥
जिनके प्रभाव से मधु-मर्दन (विष्णु) के पास मनमथ ने प्रथमतः मांगल्य-पद प्राप्त किया — उस समुद्र-पुत्री की मन्थर, मन्दालस अर्ध-दृष्टि मुझ पर पड़े।
8
दद्याद् दयानुपवनो द्रविणाम्बुधारां
अस्मिन्नकिञ्चनविहङ्गशिशौ विषण्णे ।
दुष्कर्मघर्ममपनीय चिराय दूरं नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः ॥
दुष्कर्मघर्ममपनीय चिराय दूरं नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः ॥
नारायण-प्रिया के नेत्र-मेघ — जिसमें दया की वायु बहती है — इस अकिंचन, दुखी पक्षी-शिशु पर धन की जलधारा बरसाए और दुष्कर्म की गर्मी को दूर तक ले जाए।
9
इष्टा विशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्र-
दृष्ट्या त्रिविष्टपदशां विशद(म्) प्रपन्नाः ।
दृष्टिः प्रहृष्टकमलोदरदीप्तिरिष्टां पुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः ॥
दृष्टिः प्रहृष्टकमलोदरदीप्तिरिष्टां पुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः ॥
जिनकी दया-आर्द्र दृष्टि से श्रेष्ठ-मति लोग भी त्रिविष्टप-पद स्पष्टतः प्राप्त करते हैं — हर्षित कमल के उदर-सी दीप्ति वाली पद्म-आसीना की वह दृष्टि मुझे अभीष्ट पुष्टि प्रदान करे।
10
गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीति
शाकम्भरीति शशिशेखरवल्लभेति ।
सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायै तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥
सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायै तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥
वाणी-देवी के रूप में, गरुड-ध्वज की सुन्दरी के रूप में, शाकम्भरी के रूप में, चन्द्रशेखर-वल्लभा के रूप में — सृष्टि, स्थिति और प्रलय की लीलाओं में संस्थित, त्रिभुवन के एकमात्र गुरु की तरुणी — उन्हें नमस्कार।
11
श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यै
रत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवायै ।
शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायै पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै ॥
शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायै पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै ॥
शुभ कर्मों के फल देने वाली श्रुति को नमस्कार। रमणीय गुणों के सागर, रति को नमस्कार। शतपत्र-निवासिनी शक्ति को नमस्कार। पुरुषोत्तम-वल्लभा पुष्टि को नमस्कार।
12
नमोऽस्तु नालीकनिभाननायै
नमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूम्यै ।
नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायै नमोऽस्तु नारायणवल्लभायै ॥
नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायै नमोऽस्तु नारायणवल्लभायै ॥
कमल-सदृश मुखवाली को नमस्कार। क्षीर-सागर में जन्मी को नमस्कार। चन्द्रमा और अमृत की सहोदरी को नमस्कार। नारायण-वल्लभा को नमस्कार।
13
सम्पत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानि
साम्राज्यदानविभवानि सरोरुहाक्षि ।
त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि मामेव मातरनिशं कलयन्तु मन्ये ॥
त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि मामेव मातरनिशं कलयन्तु मन्ये ॥
हे कमल-नयनी! संपत्ति देने वाले, सम्पूर्ण इन्द्रियों को आनंदित करने वाले, साम्राज्य-दान का वैभव लिए, पापों को दूर करने में सदा तत्पर — तुम्हारे ये वंदन मुझे सदा घेरे रहें, ऐसा मैं मानता हूँ।
14
यत्कटाक्षसमुपासनाविधिः
सेवकस्य सकलार्थसम्पदः ।
सन्तनोति वचनाङ्गमानसैः त्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे ॥
सन्तनोति वचनाङ्गमानसैः त्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे ॥
जिनके कटाक्ष की उपासना-विधि सेवक को सम्पूर्ण अर्थ और संपदा से पूर्ण करती है — वाणी, अंग और मन से मुरारि-हृदय-ईश्वरी तुम्हारी मैं सेवा करता हूँ।
15
सरसिजनिलये सरोजहस्ते
धवलतमांशुकगन्धमाल्यशोभे ।
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥
हे कमल-निवासिनी, कमल-हस्तिनी, धवल वस्त्र-गन्ध-माल्य से सुशोभित! हे भगवती, हरि-वल्लभे, मनोज्ञे, त्रिभुवन की समृद्धि करने वाली — मुझ पर प्रसन्न हों।
16
दिग्घस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्ट-
स्वर्वाहिनीविमलचारुजलाप्लुताङ्गीम् ।
प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेष- लोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम् ॥
प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेष- लोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम् ॥
दिग्गजों द्वारा सोने के घड़ों से बहाई गई स्वर्ग-नदी के निर्मल सुंदर जल से स्नान करती हुई — सम्पूर्ण जगत् की माता, समस्त लोकों के अधिनायक की गृहिणी, अमृत-समुद्र की पुत्री को मैं प्रातः नमस्कार करता हूँ।
17
कमले कमलाक्षवल्लभे त्वं
करुणापूरतरङ्गितैरपाङ्गैः ।
अवलोकय मामकिञ्चनानां प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः ॥
अवलोकय मामकिञ्चनानां प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः ॥
हे कमले, कमल-नयन-वल्लभे! करुणा के प्रवाह से तरंगित अपाँग दृष्टि से मुझे देखें। मैं अकिंचनों में प्रथम, निश्छल दया का सर्वप्रथम पात्र हूँ।
18
स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमूभिरन्वहं
त्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम् ।
गुणाधिका गुरुतरभाग्यभागिनो भवन्ति ते भुवि बुधभाविताशयाः ॥
गुणाधिका गुरुतरभाग्यभागिनो भवन्ति ते भुवि बुधभाविताशयाः ॥
जो प्रतिदिन इन स्तुतियों से त्रयीमयी, त्रिभुवन-माता रमा की स्तुति करते हैं, वे इस पृथ्वी पर गुणों से समृद्ध और महाभाग्यशाली बनते हैं, उनके मन बुद्धिमानों द्वारा संवर्धित होते हैं।
19
सुवर्णधारां मकरन्दधारां
सुधांशुधारां सुधाधारां ।
परिस्रवन्तीं भवतीमनन्त- कनकप्रभां त्वां प्रणमामि देवि ॥
परिस्रवन्तीं भवतीमनन्त- कनकप्रभां त्वां प्रणमामि देवि ॥
सुवर्ण-धारा, मकरन्द-धारा, सुधांशु-धारा, सुधा-धारा — अनन्त स्वर्णप्रभा में बहती हुई तुम्हें, हे देवि, मैं प्रणाम करता हूँ।
20
देवि प्रसीद जगदीश्वरि लोकमाता-
र्विश्वेश्वरि प्रणमतां शरणं भवस्व ।
त्राणप्रदत्वमभिमानमनुत्सृजन्ती स्वीकुरु नो भव-विसर्गविधौ नियोगम् ॥
त्राणप्रदत्वमभिमानमनुत्सृजन्ती स्वीकुरु नो भव-विसर्गविधौ नियोगम् ॥
हे देवि, प्रसन्न हों — हे जगदीश्वरि, लोकमातर, विश्वेश्वरि, प्रणाम करने वालों की शरण बनें। रक्षाप्रदाता होने का अभिमान न छोड़ते हुए हमें भव-मोक्ष के विधान में स्वीकार करें।
21
इत्येवं श्रीशङ्करभगवत्पादैः
प्रपन्नपारिजातस्य श्रीस्तोत्रस्येदं फलम् ।
सन्तोषसम्पदां पुष्टिं यशोधनं लभते कनकधारायाः स्तोत्रं पाठतः ॥
सन्तोषसम्पदां पुष्टिं यशोधनं लभते कनकधारायाः स्तोत्रं पाठतः ॥
इस प्रकार शंकर भगवत्पाद द्वारा प्रपन्न-पारिजात का यह श्री-स्तोत्र है। कनकधारा स्तोत्र का पाठ करने से संतोष, संपदा, पुष्टि और यश-धन की प्राप्ति होती है।