स्तोत्र
गणपति अथर्वशीर्ष Gaṇapati Atharvashīrṣa
गणपति अथर्वशीर्ष — जिसे गणेशोपनिषद् भी कहते हैं — वैदिक भक्ति साहित्य में विशिष्ट स्थान रखता है। यह लघु उपनिषद् होते हुए भी दार्शनिक ग्रन्थ, स्तोत्र और मन्त्र शास्त्र तीनों का संयोजन है। इसका मूल
1
ॐ नमस्ते गणपतये ।
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ।
त्वमेव केवलं कर्तासि ।
त्वमेव केवलं धर्तासि ।
त्वमेव केवलं हर्तासि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ।
त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ।
त्वमेव केवलं कर्तासि ।
त्वमेव केवलं धर्तासि ।
त्वमेव केवलं हर्तासि ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ।
त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥
गणपति को नमस्कार — आप ही प्रत्यक्ष सत्य हैं। आप ही एकमात्र कर्ता, धर्ता और हर्ता हैं। आप ही यह सम्पूर्ण जगत् हैं, आप ही ब्रह्म हैं। आप साक्षात् नित्य आत्मा हैं।
2
ऋतं वच्मि ।
सत्यं वच्मि ॥
सत्यं वच्मि ॥
मैं ऋत बोलता हूँ; मैं सत्य बोलता हूँ। यह संक्षिप्त घोषणा साधक को दिव्य कृपा के प्रति खोलती है — यह प्रतिज्ञा कि जो कहा जाएगा वह सत्य के प्रति जीवन्त समर्पण है।
3
अव त्वं माम् ।
अव वक्तारम् ।
अव श्रोतारम् ।
अव दातारम् ।
अव धातारम् ।
अवानूचानमव शिष्यम् ।
अव पश्चात्तात् ।
अव पुरस्तात् ।
अवोत्तरात्तात् ।
अव दक्षिणात्तात् ।
अव चोर्ध्वात्तात् ।
अवाधरात्तात् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥
अव वक्तारम् ।
अव श्रोतारम् ।
अव दातारम् ।
अव धातारम् ।
अवानूचानमव शिष्यम् ।
अव पश्चात्तात् ।
अव पुरस्तात् ।
अवोत्तरात्तात् ।
अव दक्षिणात्तात् ।
अव चोर्ध्वात्तात् ।
अवाधरात्तात् ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥
मेरी रक्षा करो; वक्ता, श्रोता, दाता, धाता की रक्षा करो; गुरु और शिष्य की रक्षा करो। पश्चिम से, पूर्व से, उत्तर से, दक्षिण से, ऊपर से, नीचे से — सर्वत्र मेरी रक्षा करो, रक्षा करो।
4
त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः ।
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ।
त्वं सच्चिदानन्दाऽद्वितीयोऽसि ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ।
त्वं सच्चिदानन्दाऽद्वितीयोऽसि ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥
आप वाङ्मय हैं और चिन्मय हैं। आप आनन्दमय और ब्रह्ममय हैं। आप सच्चिदानन्द हैं, अद्वैत हैं। आप प्रत्यक्ष ब्रह्म हैं। आप ज्ञानमय और विज्ञानमय हैं।
5
सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ।
सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।
त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥
सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ।
सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।
त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥
यह सम्पूर्ण जगत् आपसे उत्पन्न होता है; आपमें ही टिकता है; आपमें ही लय होगा; आपकी ओर ही लौटता है। आप पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश हैं। आप वाणी के चारों स्तर हैं।
6
त्वं गुणत्रयातीतः ।
त्वं देहत्रयातीतः ।
त्वं कालत्रयातीतः ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥
त्वं देहत्रयातीतः ।
त्वं कालत्रयातीतः ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥
आप तीन गुणों से परे, तीन देहों से परे, तीन कालों से परे हैं। आप नित्य मूलाधार में विराजमान हैं। आप तीन शक्तियों के स्वरूप हैं। योगी आपका नित्य ध्यान करते हैं। आप ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्रमा हैं — और भूर्भुवः स्वर: ओम्।
7
गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनन्तरम् ।
अनुस्वारः परतरः ।
अर्धेन्दुलसितम् ।
तारेण ऋद्धम् ।
एतत्तव मनुस्वरूपम् ।
गकारः पूर्वरूपम् ।
अकारो मध्यमरूपम् ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ।
बिन्दुरुत्तररूपम् ।
नादः सन्धानम् ।
संहिता सन्धिः ।
सैषा गणेशविद्या ।
ॐ गं गणपतये नमः ॥
अनुस्वारः परतरः ।
अर्धेन्दुलसितम् ।
तारेण ऋद्धम् ।
एतत्तव मनुस्वरूपम् ।
गकारः पूर्वरूपम् ।
अकारो मध्यमरूपम् ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ।
बिन्दुरुत्तररूपम् ।
नादः सन्धानम् ।
संहिता सन्धिः ।
सैषा गणेशविद्या ।
ॐ गं गणपतये नमः ॥
गण का पहला अक्षर (ग), फिर वर्णमाला का पहला (अ), फिर अनुस्वार — अर्धचन्द्र से अलंकृत, प्रणव से समृद्ध: यही आपका मन्त्र स्वरूप है। ग पूर्व रूप, अ मध्यम, अनुस्वार अन्त्य, बिन्दु उत्तर, नाद सन्धान। यही गणेश विद्या है। ॐ गं गणपतये नमः।
8
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् ।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥
एकदन्त, चतुर्भुज, पाश और अंकुश धारक, रद और वरदहस्त, मूषकध्वज — रक्तवर्णी, लम्बोदर, शूर्पकर्ण, रक्त वस्त्रधारी, रक्त चन्दन से अनुलिप्त, रक्त पुष्पों से पूजित, भक्तों पर कृपालु, जगत् के नित्य कारण — जो सृष्टि के आदि में प्रकृति और पुरुष से परे प्रकट हुए। जो नित्य ऐसा ध्यान करता है, वह योगिश्रेष्ठ है।
9
नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये ।
नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने ।
शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥
नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने ।
शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥
व्रात-समूह के अधिपति को नमस्कार, गणपति को नमस्कार, प्रमथगणों के पति को नमस्कार। लम्बोदर, एकदन्त, विघ्ननाशक, शिवसुत और श्रीवरदमूर्ति को प्रणाम।
10
एतदथर्वशीर्षं योऽधीते ।
स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
स सर्वतः सुखमेधते ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ।
स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते ॥
स ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
स सर्वतः सुखमेधते ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ।
स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते ॥
जो इस अथर्वशीर्ष का अध्ययन करता है, वह ब्रह्मभाव के योग्य हो जाता है। वह सर्वत्र सुख को प्राप्त होता है। उसे कोई विघ्न नहीं रोकता। वह पाँच महापापों से मुक्त होता है।
11
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायंप्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति ।
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ॥
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ।
सायंप्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति ।
सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ॥
सायंकाल पाठ से दिन के पापों का नाश होता है; प्रातः पाठ से रात्रि के पापों का। सायं-प्रातः दोनों समय पाठ करने वाला पापमुक्त होता है; सर्वत्र पाठ करने वाला विघ्नमुक्त होता है। धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की प्राप्ति होती है।
12
इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् ।
यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ।
सहस्रावर्तनाद् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥
यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ।
सहस्रावर्तनाद् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥
यह अथर्वशीर्ष अयोग्य शिष्य को नहीं देना चाहिए। जो मोहवश दे देता है, वह पापी हो जाता है। सहस्र आवर्तन से जिस-जिस काम का ध्यान करते हुए पाठ किया जाए, वह अनेन सिद्ध होता है।